За ўратаваньне Мэмарыялу - За суд над сталізмам бярэцца народны трыбунал

За суд над сталінізмам бярэцца народны трыбунал

Чацвер, 19 Люты 2015. Грамадскі трыбунал, Навіны

У Беларусі распачалася кампанія па стварэньні грамадскага трыбуналу "Злачынствы сталінізму".

Напярэдадні яе прэзэнтацыі Naviny.by пагутарылі з адным з ініцыятараў трыбунала гісторыкам Ігарам Кузьняцовым.

igor kuznetsov 700

— Дзеля чаго Беларусі патрэбны грамадскі трыбунал?

— Мы хочам зьвярнуць увагу грамадзкасьці на значнасьць і трагізм з'яваў, якія адбываліся ў Беларусі ў пэрыяд сталінскіх рэпрэсіяў. У кампаніі прымаюць удзел чальцы міжанароднага грамадства, «Мэмарыял», ініцыятыва «за уратаваньне мэмарыяла «Курапаты», рух «Разам», ГА «Курапаты», незарэгістраванае аб'яднаньне, «Беларуская асацыяцыя ахвяраў палітычных рэпрэсіяў».

— Якая мэта трыбуналу?

— Як мінімум — прымусіць людзей задумацца аб тым, што адбылося ў гады масавых рэпрэсіяў. Мы не заклікаем да помсты, пошуку яшчэ жывых супрацоўнікаў НКУС. Аднак ацэнку іх дзеяньням даць неабходна, зыходзячы з таго, што бальшыня тых, хто вёў сьледства і нават растрэльваў, самі з'яўляліся ахвярамі крывавага рэжыму. Я іх не апраўдваю, але бальшыня зь іх дзейнічалі як садысты ва ўмовах трагічных абставін.

Імёны ахвяраў і злачынцаў павінны быць агучаны, альбо інакш гісторыя будзе ізноў паўтарацца. Ёсьць людзі, працуючыя ў сілавых структурах, якія мяркуюць, што іх імёны ніколі ня будуць вядомыя, яны будуць рабіць злачынствы. І наадварот— калі чалавек ведае, што аб ім рана ці позна даведаюцца, будзе думаць аб наступствах сваіх ўчынкаў.

— На падставе чаго трыбунал плануе выносіць абвінавачваньні?

— Мы хочам стварыць электронную «Чорную кнігу сталінізма», матэрыялы якой стануць материалы которой станут падставай для абвінаваўчага заключэньня. У яе ўвойдуць навуковыя артыкулы з раней апублікаванай працы«Рэпрэсіўная палітыка савецкай улады ў Беларусі», аўтарамі якой з'яўляюцца беларускія, расейскія і ізраільскія гісторыкі. Таксама ў кнізе будуць разьмешчаныя нарматыўныя дакумэнты савецкай улады, на падставе якіх праводзіліся рэпрэсіі, растрэлы і дэпартацыі 1919-1953 гг. Знойдуць сваё месца і ўспаміны відавочцаў тых падзей.

Яшчэ адзін падзел будзе прысьвечаны пайменнаму пераліку выяўленых ахвяраў сталінізму. Сёньня ў нас ёсьць імёны 140 тысячаў рэпрэсаваных з прысудам і месцам пахаваньня.

У склад рэдакцыйнай калегіі увойдуць гісторыкі і пісьменьнікі Анатоль Валахановіч, Леанід Маракоў, Якаў Басін, Васіль Ханевіч і я. Чальцамі трыбунала стануць прадстаўнікі міжнароднага «Мэмарыялу», праваабаронцы, а таксама чальцы рэдакцыйнай калегіі. Адзначу, што любы чалавек можа прыняць удзел у працы трыбунала. Чым болей людзей будзе уцягнута ў гэты працэс, тым хутчэй адбудзецца ачышчэньне нашага грамадства.

— Відавочна, што сам факт з'яўленьня трыбунала будзе ўспрыняты неадназначна. Узьнікае пытаньне, ці не паўплывае гэтая ініцыятыва на тое, што раскол у беларускім грамадстве толькі пашырыцца?

— Не думаю. Хутчэй, небясьпечна тое, што ў Беларусі ўсё часьцей можна слыхаць, што да сталінізму нельга прад'яўляць прэтэнзіі, таму што ў адрозьненьне ад фашызму яго злачынствы не былі даказаныя і асуджаныя.

Сапраўды, ніводная з постсавецкіх краінаў не правяла суда над сталінізмам. Калі дзяржава не бярэ на сябе адказнасьць даць юрыдычную ацэнку тых падзей, неабходна даць грамадскую. Гэта ганьба ўладзе і грамадству ў цэлым, што Беларусь не асудзіла рэпрэсіі хоць бы з пункту гледжаньня маралі, не прызнала, што гэта былі злачынствы супраць грамадства, асобы.

Я не здымаю адказнасьці і зь сябе. Нашая маўклівая бязьдзейнасьць прывяла да таго, што мы страцілі нават тое, што ўдалося зрабіць у пачатку 90-х.

— У Беларусі не толькі не асуджаныя злачынцы, але і годным чынам не ўвекавечана памяць ахвяр, ці не так?

— На жаль, гэта так. Каб было па-іншаму, неабходна выдаць адпаведны заканадаўчы акт, які б абавязаў дзяржаву стварыць памятныя знакі ахвярам рэпрэсій, а таксама садзейнічаць у Беларусі масавага пошукаваму руху па ўсталяванні ахвяр сталінізму.

У Курапатах неабходна стварыць музей і паставіць годны манумент памяці ахвяр сталінізму. Там да гэтага часу няма памятнага знака, а быў закладзены камень з надпісам аб тым, што помнік будзе ўсталяваны. Шыльда двойчы зьнікала. Цяпер па рашэньні грамадскасьці паставілі камень, на якім выбіты надпіс « Ахвярам сталінізму ». Між тым расстраляныя ў Курапатах дзесяткі тысяч чалавек.

kyropaty

У Беларусі з 1994 па 1996 год была згорнутая ўся праца па ўвекавечаньні памяці ахвяр рэпрэсій і навуковага вывучэньня праблемы. Была ліквідаваная група па вывучэньні рэпрэсій у Акадэміі навук, камісія па рэабілітацыі ў складзе Вярхоўнага Савета. Тэма практычна не прысутнічае ў СМІ.

У гэтым годзе спаўняецца 75 гадоў з часу расстрэлу афіцэраў польскай арміі ў Беларусі. Мы хочам аб'явіць 2015 годам Беларускага катынскага сьпісу. У ім імёны не менш чым 3870 палякаў, забітых НКВД на тэрыторыі Беларусі ў 1940 годзе.

Адзначу, што дакладнае месца расстрэлу невядома, а сярод загінуўшых ёсць і нашы суайчыннікі. Па маіх ацэнках, у ходзе аперацыі было забіта каля 9 тысяч чалавек, грамадзянскія асобы ў тым ліку. Памяць пра іх — шыльдачка на хвоі ў Курапатах, на якой напісана « Памяці ураджэнцаў Беларусі — ваеннаслужачых польскай арміі, расстраляных НКУС у 1939-1941 гадах ».

kuropaty poliaki

— Магчыма, памяць ахвяр рэпрэсій ігнаруецца, так як у апошнія гады ствараецца ўражаньне, што праблема сталінскіх рэпрэсій хвалюе вельмі невялікую частку грамадства?

— У нас няма культуры памяці, так як над гэтым мэтанакіравана папрацавалі бальшавікі. За апошнія 20 гадоў у Беларусі вырасла пакаленьне людзей, якія не ведаюць ні што такое Катынь, ні Курапаты і наогул не ўяўляюць маштабы трагедыі, якая адбылася на нашай зямлі ў гады масавых рэпрэсій.

Між тым рэдкую сям'ю ў Беларусі яны не закранулі. Немагчыма знайсці праўду, калі не памятаць пра тое, што адбывалася да нас. Нельга адрадзіць нацыю і культуру без памяці пра продкаў, не толькі часоў Вялікага княства Літоўскага, але і больш блізкіх пакаленьняў.

А з людзьмі, якія не памятаюць свайго мінулага, можна праводзіць любыя сацыяльныя эксперыменты, што праходзіць на нашай тэрыторыі даволі паспяхова.

— Аднак падзеі апошніх гадоў паказваюць, што гісторыя нічому не вучыць. Дастаткова паглядзець на тое, што адбываецца ва Украіне. У расійскім грамадстве атрымала прызнаньне ідэя « Крым наш » ;. У Беларусі, мяркуючы па сацыялагічных даследаваньняў, яна цалкам прыжылася.

— Тут гуляе ролю палітычная воля. Напрыклад, у Польшчы створаны інстытут нацыянальнай памяці, прымаюцца розныя меры на дзяржаўным узроўні. У выніку, стаўленьне да нацыянальных сьвятыняў, гісторыі і культуры заслугоўвае таго, каб перад імі сьхіляцца.

Даводзіцца прызнаць, што ўсходнія славяне сапраўды мала ўспрымальныя да ўрокаў гісторыі. І цяжка зразумець, як у краінах, якія перажылі трагедыю Другой сусветнай вайны на сваёй тэрыторыі, могуць зараджацца арганізацыі і ідэі фашысцкага толку.

— На ваш погляд, чаму ў грамадскай і навуковай сферах Беларусі знаходзіць месца гісторыя фашызму, але не сталінізму?

— Думаю, таму, што гістарычныя паралелі з часам сталінізму назіраюцца і сёньня. Вось і робіцца ўсё магчымае, каб перавесці абмеркаваньне ў іншую плоскасьць. Трэба прызнаць, што дэсталінізацыя беларускага грамадства ня адбылася. Дэвальвацыя каштоўнасьці чалавечага жыцьця здарылася ў савецкі час, і гэтая традыцыя працягваецца да гэтага часу.

У такой сітуацыі тым больш неабходна вывучэньне урокаў гісторыі ў поўным аб'ёме. У адваротным выпадку з'яўляецца выбарчая памяць, як у Беларусі, калі ўспамінаюць пра якія загінулі ў час Вялікай Айчыннай вайны, а пра ахвяраў сталінскага рэжыму ня ведаюць.

Жыцьцё чалавека ня мае кошту, і яго сваякам не лягчэй ад таго, што чалавек загінуў ад кулі нацыста, а не сталініста. Няма ніякай беларускай спецыфікі, ёсць памяць аб нашых суграмадзянах, якія сталі ахвярамі рэжыму. І не мае значэння, жылі яны на тэрыторыі Заходняй ці Усходняй Беларусі.

Дадатковая інфармацыя