За ўратаваньне Мэмарыялу - У Курапатах з'явіўся памятны знак забітым жыхарам Літвы, Латвіі і Эстоніі | kurapaty.info

У Курапатах з'явіўся памятны знак забітым жыхарам Літвы, Латвіі і Эстоніі (відэа)

Чацвер, 18 Чэрвень 2015. Грамадскі трыбунал, Навіны

Што звязвае пасла Эстоніі і былога зэка лагераў Мардовіі? Чаму байкеры з Польшчы на шляхе ў Катынь заязджаюць у Курапаты, і як чорныя капальнікі "дапамаглі" знайсці яму з прыбалтыйскім абуткам?

Памяць расстраляных жыхароў Літвы, Латвіі і Эстоніі ўшанавалі ў Курапатах замежныя дыпламаты 15 чэрвеня - у дзень 75-годдзя пачатку савецкай акупацыі Прыбалтыкі. На адкрыццё памятнай дошкі на крыжы ва ўрочышчы прыехалі паслы Латвіі і Эстоніі - Міхаілс Папкоўс і Майт Марцінсан, а таксама аташэ па культуры пасольства Літвы Крысціна Паконітэ. Яны ўсклалі кветкі да месца масавага пахавання іх суграмадзян.

Ініцыятарамі мерапрыемства выступілі аддзяленне Міжнароднага таварыства "Мемарыял" у Беларусі і грамадзянская ініцыятыва "За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты". Шыльду на крыж над ямай запланавалі ўсталяваць яшчэ ў пачатку 2015 года, але вырашылі прымеркаваць гэта да трагічнай даты ў гісторыі краін Балтыі, паведамілі арганізатары.

kuropaty 4

Святар Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы Леанід Акаловіч прачытаў малітву за ахвяр Курапатаў і затым асвяціў крыж з таблічкай над пахаваннем жыхароў краін Балтыі.

kuropaty 10

Пасол Эстоніі ў Рэспубліцы Беларусь Майт Марцінсан: - 14 чэрвеня 1941 - гэта вельмі сумная дата для балтыйскіх сем'яў (колькасць якіх я нават не магу назваць), якія страцілі кагосьці. І гэта велізарная рана, пакінутая ўнутры народнай сьвядомасьці, паколькі прыехалі, забралі і ўсе … Больш пра гэтых людзей ніхто нічога не чуў.

41-й і 49-ы гады - дзве знамянальныя вехі для сем'яў краін Балтыі. Тады забрали дзясяткі тысяч людзей, а пачалося ўсё адразу пасля ўводу савецкіх войскаў у 1940 годзе.

Курапаты - гэта не Сібір, гэта зусім побач. Хто ведае, хто тут ляжыць? Можа, і мае блізкія. Я не бачыў сваіх дзядоў, іх рэпрэсавалі. Не ведаю, дзе яны спачываюць. У Эстоніі гісторыя многіх сем'яў звязаная з рэпрэсіямі.

Я пакуль не магу агучыць канкрэтныя планы дапамогі арганізацыям, якія ўсталявалі памятны знак расстраляным НКВД жыхарам краін Балтыі. Глеба Беларусі насычаная крывёй і, вядома, нам хочацца па магчымасці чымсьці дапамагчы і задзейнічаць свае сілы для мемарыяла. Думаю, што мы з калегамі з Літвы і Латвіі напэўна абмяркуем пытанне добраўпарадкавання тэрыторыі побач з памятным месцам і знойдзем агульны падыход да яго рашэння.

Я спадзяюся, што ўсё ж такі цяжкія часы прайшлі, але мы павінны памятаць пра іх, гэта датычыцца ўсіх краін у нашым рэгіёне. Не павінны паўтарыцца тыя жудасныя пакуты, якія здарыліся на гэтай зямлі.

Гісторык, самы аўтарытэтны ў Беларусі даследчык сталінскіх рэпрэсій Ігар Кузняцоў:

kuropaty 7

- Гэта пахаванне было выяўлена ў красавіку 2009 года. Пры гэтым ні падчас першай, ні падчас другой эксгумацый, якія праводзіліся ў 88-м і ў 98-м, ніякіх прыкмет знаходжання тут жыхароў Прыбалтыкі не было. А былі ідэнтыфікаваныя астанкі жыхароў так званых усходніх абласцей Беларусі.

І калі чорныя капальнікі воляй-няволяй "дапамаглі" гэтыя астанкі знайсці, аказалася, што ў дадзеным пахаванні знаходзіцца абутак вытворчасці краін Балтыі і некалькі пар - Германіі. Рэчавыя доказы кажуць пра тое, што ў яме - жыхары не Заходняй Беларусі, а Усходняй Еўропы.

У 2009 годзе парэшткі перазахавалі. Папярэдне іх эксгумавалі ва УУС Мінаблвыканкама і, як заўсёды, была абцякальная фармулёўка: рэшткі другой паловы 30-х гадоў, хто здзейсніў забойства - усталяваць немагчыма, і хто там знаходзіцца - таксама. Таму ў памяць аб тых, хто 75 гадоў таму апынуўся тут, на нашай беларускай зямлі, мы ўсталявалі гэтую шыльду.

Хто яны? Літоўцы, латышы, эстонцы - абсалютна ўсё адно. І калі ўзнікае дыскусія пра тое, ці ёсць у нас дакументы і доказы, я кажу: "Не хвалюйцеся! Мы ўжо ніколі не даведаемся, ні хто дзе ляжыць, ні як іх звалі". Таму што дакументы былі знішчаны. Але гэта не азначае, што мы павінны пазбавіцца ад памяці толькі па прынцыпе "няма дакументаў - няма праблемы".

Дысідэнт, які нарадзіўся ў лагерным пасёлку на Калыме, а ў маладосці дзесяць гадоў адседзеў у лагерах Мардовіі за антысавецкую дзейнасць, Сяргей Ханжанкоў:

kuropaty 11

- Я нарадзіўся і вырас на Калыме, у сям'і зняволеных. У дзяцінстве мы з хлопцамі часта знаходзілі такія вось пахаванні, як тут - ямы з косткамі, без крыжоў і пазначэнняў. Мы ведалі, што ідзе будаўніцтва калымскіх трасы, і хто паміраў, там іх і закопвалі. Гэта было маё першае знаёмства з такімі ямамі.

Потым былі Мардоўскія лагеры, дзе я якраз сустракаўся і з літоўцамі, і з латышамі, і з эстонцамі, і з украінцамі. Можна сказаць, што я заўсёды быў у гэтай тэме. Пасля лагера, у складзе "Мемарыялу", я займаўся Салаўкамі і Беламорканалам. Там ужо былі суцэльныя расстрэлы, месцы пахаванняў. А Беларусь неяк адставала ў гэтым плане: усюды ставілі помнікі, знакі на дзяржаўным узроўні, а ў нас мемарыял ствараў сам народ. Гэта значыць, людзі прыходзяць на Курапаты, ставяць крыжы. І ніякага помніка ад дзяржавы.

Таму тое, чым мы цяпер займаемся, вельмі важна. Вось, тут - Балтыя, тут - палякі … Але ўсё адно я маю надзею на тое, што калі-небудзь тут усё будзе зроблена па-сапраўднаму. Як сказаў Ігар Мікалаевіч Кузняцоў, гэтым павінна займацца дзяржава (не тая, якая цяпер у нас). Тады гэта ўсё будзе сапраўдным. А пакуль тое, што мы бачым у Курапатах - часовае.

Вядома, прадстаўнікі краін Балтыі зоймуцца сваімі, што ляжаць тут. Ёсць прыклад Катыні. Палякі-байкеры, якія ездзяць у Катынь, сюды заязджаюць таксама. Цэнтральная алея курапацкага лесу пасля іх візіту была ўся застаўлена польскімі сцягамі. Гэта значыць, традыцыя, пераемнасць ёсць. І ўжо, вядома, з краін Балтыі сюды таксама будуць прыязджаць.

Сённяшняе мерапрыемства праходзіць добра, а тое, што мала людзей - мы да гэтага ўжо прывыклі. Гэта абыякавасць народа, агульная бяда.

Старшыня Савета аддзялення "Мемарыял" у Беларусі Уладзімір Раманоўскі:

kuropaty 13

- Тут прысутнічаюць два пасла - Латвіі і Эстоніі. Ад амбасады Літвы прыехаў кіраўнік аддзела культуры. Мы былі на прыёме ў літоўскім пасольстве з нагоды наведвання мерапрыемства, і амбасадар нам выказаў вялікае шкадаванне, што фізічна не зможа прысутнічаць у Курапатах, але ўсяляк падтрымлівае нашу ініцыятыву. Ён паабяцаў паставіць у вядомасць грамадскія структуры сваёй краіны, каб яны таксама прынялі ўдзел ва ўсталёўцы мемарыяльных знакаў. Мы гэта толькі вітаем, таму што, на жаль, ёсць некаторы недагляд з боку літоўцаў, на маю думку. Курапаты - інтэрнацыянальнае пахаванне і самае буйное часоў сталінскіх рэпрэсій на тэрыторыі Еўропы. Па сваёй плошчы і па колькасці загубленых людзей яно перавышае Бутава ў Маскве і Быкоўня ў Кіеве разам узятыя. Тут 30 гектараў, там - удвая менш. Але на фоне таго, як уладкаваны такога роду названыя мемарыялы, стан нашых мемарыяльных мясьцін - гэта проста ганьба.

Колькі мы не заклікаем Міністэрства культуры прыняць меры па добраўпарадкаванні Курапатаў, усё застаецца на плячах валанцёраў. Ўборка месцаў, ўсталяванне крыжоў - мяне гэта крыху шакуе сваёй бессістэмнасцю. Усё гэта без пазначэнняў. З 2007 года мы паставілі задачу: тут павінна выпрацоўвацца персаніфікацыя, каб было зразумела, што гэта за "крыж", каму ён прысвечаны. Вунь, каля "Бульбаш-хола" стаіць крыж, прысвечаны тым, хто быў расстраляны 29 Кастрычніка 1937-га года. Нейкія імянныя "Крыжы" з'яўляюцца на ўзроўні асобных людзей - хтосьці дабіраецца сюды і лічыць сваім абавязкам адзначыць памяць свайго роднага чалавека, які маўляў, ляжыць тут.

Тут ляжаць людзі фактычна з кожнага раёна Беларусі. Мы даўно заклікаем раёны прыехаць і паставіць помнікі. У іх жа ёсць Кнігі Памяці, дзе паказана, каго арыштавалі і куды павезлі. Куды павезлі? Ды ў Мінск! І расстралялі тут.

Бо чаму Курапаты - самае найбуйнейшае пахаванне сталінскіх часоў? Ды таму што везлі з усёй Беларусі і нават, як мы бачым, з Прыбалтыкі. А Бутава і Быкоўня - мясцовага значэння. Курапаты ж былі "зборнікам" масавага знішчэння.

Што тычыцца падтрымкі з боку амбасадаў краін Балтыі, то такія пажаданні ёсць, па меншай меры, з боку літоўскага. Асаблівую ўвагу яны надаюць увазе мясьцінам на поўначы, калі ў 1940-1941 гадах вывозілі з Каўнаса людзей, таму што іх там расстрэльвалі па дарозе.

Наогул, мне здаецца, зараз пачаўся зварот да гістарычнага мінулага - у сілу Ці незвычайнай агрэсіі Расіі ва Украіне, не ведаю. Але гэта вяртае людзей да таго, што ўсё можа паўтарыцца зноў. Мне асабіста абсалютна зразумела, што да ўлады прыйшла чэкісцкая сістэма.

Каардынатар грамадзянскай ініцыятывы "За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты" Ганна Шапуцька:

kuropaty студзеня 13

- Амбасадары краін Балтыі адразу адгукнуліся на запрашэнне паўдзельнічаць у адкрыцці знака ў дзень савецкай акупацыі Літвы, Латвіі і Эстоніі. Спадзяюся, што супрацоўніцтва пасольстваў і нашай ініцыятывы адбудзецца. Сённяшняе выступленне прадстаўніка амбасады Літвы сведчыць аб тым, што ён цалкам разумее і імкнецца падтрымліваць грамадзянскія ініцыятывы. Вядома, такое месца як Курапаты, дзе мы зараз стаім, - гэта "заняпад". І яно павінна быць прыведзена ў парадак і ўтрымліваюцца годным чынам.

Мемарыял першай катэгорыі міжнароднага значэння павінен быць не проста на словах, а адпавядаць гэтаму ўзроўню на самой справе. Гэта мы яшчэ падрыхтавалі праход да крыжа для усталявання памятнага знака, расчысцілі зараснікі … Акрамя расчысткі, вядома, тут трэба будзе прыкласці намаганні для адпаведнай мемарыялізацыі месца. Гэта велізарная праца. Мы ведаем Катынь, і трэба падтрымліваць Курапаты вось такім чынам.

Што тычыцца значнасці гэтага крыжа з памятнай шыльдай, то, я лічу, ён мае вялікае значэнне. У кнізе Георгія Тарнаўскага аб курапацкай крымінальнай справе напісана, што тут стралялі людзей розных нацыянальнасцяў. Яны сядзелі ў турмах на тэрыторыі Беларусі, і лёс іх быў такі ж, як і ў беларусаў. І нават яшчэ больш жорсткі. Таму што ўсе яны абвінавачваліся ў шпіянажы, і ў іх проста не было шанцаў застацца ў жывых.

Вельмі шмат адзення і абутку з выкрытых магіл было зроблена не ў Беларусі. У пахаванні непасрэдна пад гэтым крыжам была прыбалтыйская абутак. У іншых ямах былі знойдзеныя і рэчы іншых народаў. Усё гэта ёсць у кнізе Тарнаўскага.

І было б наіўна думаць, што ў Курапатах расстрэльвалі толькі беларусаў. Ня трэба адмаўляць момант таго, што гэта міжнародны мемарыял. Тут ляжаць людзі з розных краінаў былога СССР. Вядома, у першую чаргу, з бліжэйшых да нас краін - Літвы, Латвіі, Эстоніі, Польшчы і Украіны. Гэтак жа, як і ў Катыні ляжаць беларусы. Не сакрэт, што ў Смаленскай вобласці пахаваны наш Максім Гарэцкі.

Чамусьці памяць забітых беларусаў у Расіі ўвекавечваюць, а ў Беларусі чамусьці баяцца увекавечыць памяць расстраляных тут людзей іншых нацыянальнасцяў. Гэта страшная гісторыя камуністычнай партыі, яе спадчына, і, на мой погляд, усё гэта можа паўтарыцца.

Пасля 2010 года мы гаварылі пра тое, што гэта "блізка-блізка", а пасля Украіны кажам, што фактычна яно ўжо тут … Проста ў галаве не ўкладваецца, што ў мірны час забіваюць людзей. Адчуванне беззаконня прыводзіць да рэпрэсій. І гэтыя ўсёдазволенасць і беспакаранасць з кожным годам усё узмацняюцца, як мы бачым. І ў нас, і ў Расіі ўлады прымаюць законы, якія могуць прывесці да аналагу сталінскіх рэпрэсій.

На жаль, грамадства не змянілася. Страшныя забойствы ва Украіне - таму сведчанне. Я не маю на ўвазе ваенныя дзеянні, я кажу пра забойства мірных жыхароў і актывістаў.

Алена Барэль, ЕўраБеларусь ; відэа Сяргея Сацука, Naviny.by

Дадатковая інфармацыя