За ўратаваньне Мэмарыялу - Трагедыя Катыні: як сьвет даведаўся пра яе

Катынская бойня: як пра яе даведаўся сусьвет

Нядзеля, 15 Сакавік 2015. Навіны

Фрагмэнт біяграфічнага нарысу Паўла Матвеева пра пісьменьніка Юзэфа Мацкевіча (1902-1985).

Семдзесят пяць гадоў таму, 5 сакавіка 1940 году, у Крамлі на пасяджэньні Палітбюро ЦК ВКП (б) вышэйшым кіраўніцтвам Савецкага Саюза на чале з Ёсіфам Сталіным было прынята рашэньне аб зьнішчэньні больш за 14 700 замежных грамадзян, захопленых савецкімі карнымі органамі – НКУС падчас ўварваньня Чырвонай арміі ў Польшчу ў верасьні 1939-га. На падставе гэтага злачыннага рашэньня на працягу красавіка-траўня 1940-га ў розных месцах Савецкага Саюза было расстраляна 21 857 чалавек (у тым ліку 14 552 ваеннапалонных польскіх афіцэраў і паліцыянтаў), чыя адзіная віна – з пункту гледжаньня тых, хто вынес ім завочны сьмяротны прысуд, – складалася ў тым, што яны былі палякамі.

Праз тры гады, вясной 1943-га, падчас германа-савецкай вайны 1941-1945 гг., адзін з могільнікаў, які знаходзіўся ў Катынскім лесе, у мястэчку Касагор (інакш Казіныя Горы) непадалёк ад Смаленска, быў знойдзены германскімі акупацыйнымі ўладамі. Абвясьціўшы пра страшнае адкрыцьцё на ўвесь сьвет, немцы завялі справу па поваду гэтага бальшавіцкага злачынства.

Найважнейшую ролю ў справе, якая ўвайшла у гісторыю чалавечай цывілізацыі пад назвай «Катынская бойня», адыграў польскі журналіст і пісьменьнік Юзэф Мацкевіч.

Таемная гісторыя Катыні, пачаўшыся ў сакавіку 1940-га, заставалася такой тры гады – да таго моманту, калі пра гэта даведаліся мільёны людзей па ўсім сьвеце.

13 красавіка 1943 г у 16 гадзін па мясцовым часе бэрлінскае радыё перадало спэцыяльнае паведамленьне пра раскрыцьцё германскімі акупацыйнымі ўладамі жахлівага злачынства, зьдзейсьненага бальшавікамі ў адносінах да захопленых імі ў палон ў 1939 годзе польскіх афіцэраў. Тэкст звароту абвяшчаў:

«Са Смаленска паведамляюць, што мясцовае насельніцтва ўказала нямецкім уладам месца таемных масавых пакараньняў, зробленых бальшавікамі, дзе ГПУ вынішчылі 10 000 польскіх афіцэраў. Нямецкія ўлады адправіліся ў былую савецкую здраўніцу, разьмешчаную ў 16 кілямэтрах на захад ад Смаленска, дзе і зрабілі страшнае адкрыцьцё. Яны знайшлі братэрскую магілу 28 мэтраў даўжынёй і 16 мэтраў шырынёй, у якой былі закапаны ў 12 пластоў 3000 трупаў польскіх афіцэраў. Яны былі ў поўным вайсковым абмундзіраваньні, некаторыя зьвязаныя, ва ўсіх былі пісталетныя раны ў патыліцы. Апазнаньне трупаў не было цяжкім, бо яны знаходзяцца ў стане муміфікацыі з прычыны асаблівасьцяў глебы, а таксама таму, што бальшавікі пакінулі на іх целах асабістыя дакумэнты. Ужо сёньня ўсталявана, што ў ліку забітых знаходзіцца, у прыватнасьці, генэрал Смаравінскі зь Любліна. Афіцэры знаходзіліся спачатку ў Казельску пад Калугай, адкуль у лютым-сакавіку 1940 былі перавезены ў вагонах для жывёлы пад Смаленск, а адтуль на грузавіках у Казіныя Горы, дзе бальшавікі іх усіх перабілі. Пошукі і раскрыцьцё новых брацкіх магіл працягваюцца. Пад ужо раскапанымі пластамі знаходзяцца яшчэ іншыя пласты. Агульная колькасьць забітых афіцэраў – 10 000, што больш-менш адпавядае колькасьці ўсяго польскага афіцэрскага складу, узятага ў палон бальшавікамі ».

Далей у звароце паведамлялася аб тым, што пры выкрыцьці катынскіх магіл прысутнічалі карэспандэнты нарвэжскіх газэт, якія на свае вочы маглі пераканацца ў сапраўднасьці працэдуры ідэнтыфікацыі выкапаных трупаў і адсутнасьці ў ёй якой-небудзь фальсыфікацыі.

Пачуўшы гэтае сэнсацыйнае паведамленьне, скептык мог бы адразу ж заявіць, што Нарвэгія сама акупаваная Германіяй, таму ні пра якую незалежную прэсу ў гэтай краіне гаворкі ісьці не можа. Але ўсьлед за нарвэжскімі журналістамі на месца раскопак сталі прыбываць і газэтчыкі з нэйтральных краін – Гішпаніі, Партугаліі і Швэцыі. Таму турбавацца наконт магчымых абвінавачваньняў іх у фальсыфікацыі доказаў і намеры перакласьці адказнасьць з хворай галавы на здаровую нацысты патрэбным не лічылі. У іх на руках апынуліся бяспройгрышныя карты, і цяпер толькі ад актыўнасьці рейхсміністра прапаганды Ёзэфа Гебельса залежала, наколькі вялікі будзе куш, сарваны Трэцім рэйхам ў распачатай гульні.

***

У красавіку 1943 года, калі ў эфіры бэрлінскага радыё выбухнула інфармацыйная бомба пад назвай Катынь, Юзэф Мацкевіч працягваў жыць у сваім доме ў вёсцы Чорны Бор ў дванаццаці кілямэтрах ад Вільні. Верагодней за ўсё, у той момант, калі немцы сталі штодня перадаваць па радыё і расклейваць на афішных тумбах сьпісы імёнаў ідэнтыфікаваных падчас эксгумацыйных прац польскіх афіцэраў, ён яшчэ не меркаваў, якую ролю ва ўсёй гэтай справе трэба будзе згуляць менавіта яму. Ён не прымаў ніякага ўдзелу ў тым, што адбывалася ў акупаванай немцамі Літве, хоць і ўсталяваў кантакт з польскім узброеным падпольлем і не ўспрымаўся акаўцамі (партызанамі Арміі Краёвай) як патэнцыйны калабарацыяніст.

Прыкладна за тыдзень да каталіцкага Вялікадня (прыходзіліся ў тым годзе на 25 красавіка), прадаючы на віленскай барахолцы вясновае паліто, Мацкевіч сутыкнуўся са сваім прыяцелем, які працаваў у рэдакцыі, якая выдавалася акупантамі на польскай мове газэты Goniec Codzienny («Штодзённы весьнік»), якую сам ён адмовіўся рэдагаваць яшчэ ўлетку 1941-га, калі немцы яму гэта прапанавалі. Прыяцель паведаміў Мацкевічу, што таго шукае Вернэр Клаў, загадчык бюро друку Віленскага гарадскога камісарыята. На пытаньне, зь якой мэтай ён спатрэбіўся гэтаму нямецкаму чыноўніку, Мацкевіч атрымаў адказ: «Ён хоча запрасіць цябе ў Катынь».

Падобнай вестке пісьменьнік не зьдзівіўся. Ён добра разумеў, што для таго, каб выціснуць з гэтай жудаснай знаходкі максымум прапагандысцкага эфэкту, немцам неабходна, каб іх вэрсію гэтага злачынства засьведчыла і пацьвердзіла як мага больш не зацікаўленых у гэтым асабіста людзей. Прычым не абы-якіх, але якія мелі хоць бы колькі-небудзь вядомыя імёны – і , як сьледства, вага ў тых колах, у якіх яны круцяцца. Прывозіць ў Катынь невялікія групы з ліку польскіх рабочых ці ваеннапалонных ангельскіх, французскіх і амэрыканскіх афіцэраў – чым яны і так ужо актыўна займаліся – для ведамства доктара Гэбельса было відавочна недастатковым. Што з таго, што ўбачыўшы катынскі кашмар ваеннапалонныя раскажуць пра яго па вяртаньні ў лягерны барак тым з сваіх таварышаў, хто на злавесную экскурсію не трапіў? Па-першае, няма ніякай упэўненасьці ў тым, што прымусовыя людзі захочуць прызнаць, што на гэты раз немцы маюць рацыю, абвінавачваючы ў гэтым страшным злачынстве бальшавікоў – гэта значыць іх, ангельцаў і амерыканцаў, хаўрусьнікаў па вайне з немцамі. А па-другое, нават калі тыя і павераць, які можа быць карысны нямецкай прапагандзе выхлап ад паказаньняў сьведак якога-небудзь безназоўнага польскага остэрбайтара або палоннага ангельскага маёра? Які, здабыўшы свабоду, заўсёды можа абвергнуць тое, што казаў яшчэ ўчора, тлумачачы гэта тым, што ён быў вымушаны так паступаць, ратуючы сваё жыцьцё. У разьвязанай Міністэрствам прапаганды Трэцяга рэйха інфармацыйнай вайне яму патрабаваліся сьведчаньні тых, каго не валаклі да краю катынскіх равоў на аркане. Нацыстам неабходныя былі людзі, якія пагадзіліся прыехаць самі, добраахвотна. І ў першую чаргу важныя былі тыя, якія карыстаюцца аўтарытэтам у палякаў – прымаючы пад увагу нацыянальнасьць тых, каго ў тыя дні яны сотнямі здабывалі з толькі што раскапаных магіл.

Мацкевіч, якому не цярпелася ўбачыць усё на ўласныя вочы, вырашыў паступіць асьцярожна. Перш чым даць адказ на ініцыятыву нямецкага чыноўніка, ён запытаў меркаваньне кіраўніцтва польскага падпольля – ці можна яму гэта запрашэньне прыняць і не рушыць усьлед ці якіх-небудзь непрыемнасьцяў па вяртаньні. Падпольле дало дабро. Мацкевіч запрашэньне Вернера Клау прыняў.

***

Між тым у постаці антынацысцкай кааліцыі імкліва разрастаўся вельмі балючы скандал.

Праз суткі пасьля перадачы бэрлінскага радыё савецкі прапагандысцкі рупар ТАСС абвінаваціў у Катынскай бойні немцаў. Якія, перабілі немаведама якім чынам апынуўшыхся пад Смаленскам летам 1941 года былых польскіх афіцэраў, закапалі іх у брацкіх магілах у Катынскім лесе, вытрымалі года паўтара пад зямлёй, пасьля чаго пачалі даставаць паўраскладзеных трупы і вешаць адказнасьць на ўрад Савецкага Саюза. Якое на такія рэчы проста не здольна – па азначэньні.

Ніякага іншага адказу у Бэрліне і не чакалі. Але там не дужа цікавіліся наконт таго, якія крыкі пачуюцца з Масквы, – Гітлера значна больш цікавіла, што скажуць з Лёндана. І не столькі Чэрчыль, колькі палякі з польскага ўрада ў выгнаньні, які апекаваўся ім.

А для таго, каб ні ў каго са скептыкаў не засталося жаданьня працягваць ставіць пад сумнеў германскую вэрсію Катынскай бойні, бэрлінскае радыё безупынна сыпала новымі і новымі падрабязнасьцямі:

«У летнія месяцы 1942 году некалькі палякаў, якія працавалі ў працоўных брыгадах пры нямецкай арміі, а таксама грамадзянскія асобы, вызваленыя ад бальшавіцкага прыгнёту, даведаліся ад мясцовых жыхароў, што паблізу Смаленска бальшавікі расстрэльвалі палякаў. З гэтых апавяданьняў выяўляецца далей, што расстраляных закопвалі, па ўсёй верагоднасьці, у Катынскім лесе, па правы бок ад дарогі, якая вядзе ад шашы Смаленск – Катынь да дома адпачынку НКУС (ранейшае ГПУ). Па іх аповедах, на станцыю Гнёздава неаднаразова прыходзілі транспарты з палоннымі польскімі афіцэрамі, якіх адвозілі адсюль грузавікамі у недалёкі Катынскі лес. Вышэйзгаданыя асобы зацікавіліся лёсам сваіх землякоў і пачалі капаць на ўзгорку, які з першага погляду адпавядаў навакольным пейзажам і здаваўся справай чалавечых рук. Неўзабаве яны выявілі цела польскага афіцэра, пра што сьведчыў яго мундзір. Спачатку, аднак, яны не меркавалі, што натыкнуліся на брацкую магілу. Так як нямецкае падразьдзяленьне, пры якім працавалі гэтыя палякі, было накіравана ў іншае месца, то далейшыя пошукі спыніліся.

Мясцовае насельніцтва, запалоханае бальшавіцкім тэрорам, неахвотна расказвала пра тое, што яно перажыло ў 1940 годзе. Толькі вясной 1943 года да нямецкіх уладаў даходзяць чуткі пра трупы ў Катынскім лесе. У сувязі з гэтым нямецкія ўлады робяць сістэматычныя шырокія дасьледаваньні, якія паступова дазваляюць зь дзіўнай дакладнасьцю аднавіць факты, якія папярэднічалі гэтаму масаваму забойству. Крок за крокам выяўляюцца жудасныя падрабязнасьці. Дадзеныя пад прысягай паказаньні многіх сьведак ясна асьвятляюць становішча рэчаў і супадаюць з вынікамі дасьледаваньняў эксгумацыі».

Абвяшчаліся па бэрлінскім радыё і шырокія цытаты з паказаньняў, дадзеных нямецкаму сьледчаму мясцовым жыхаром, 72-гадовым Парфёнам Кісялёвым. З іх сьвет даведаўся, што менавіта рабілі ў ягонай хаце польскія рабочыя улётку 1942 года. Да іх дайшлі чуткі, што ў Катынскім лесе расстрэльвалі польскіх афіцэраў і што Кісялёў ведае пра гэта больш, чым іншыя людзі, паколькі жыве бліжэй за ўсіх да месца злачынства. Да яго прыйшлі некалькі палякаў, якія былі задзейнічаныя немцамі на дарожных работах блізу Смаленска, і папрасілі паказаць дакладнае месца пакараньняў сьмерцю. Кісялёў паказаў. Пераканаўшыся ў тым, што чуткі аказаліся праўдай, палякі засыпалі ледзь раскапаную брацкую магілу і паставілі на ёй два бярозавых крыжа. З-за чаго яны не данесьлі аб сваёй страшнай знаходцы нямецкаму начальству тады ж – бэрлінскае радыё не паведамляла. Несумненна, іх паводзінамі рухаў страх. Але чым ён быў выкліканы – стала ясна пазьней.

***

Як і варта было чакаць, польскі эмігранцкі ўрад, які ўзначальваў генэрал Уладзіслаў Сікорскі, запатрабаваў ад Сталіна тлумачэньняў. Замест тлумачэньняў з Масквы рушыла ўсьлед нота, якая паведамляла Сікорскаму, што ўрад Савецкага Саюза не лічыць магчымым далей падтрымліваць дыпламатычныя адносіны з урадам Польшчы, які паддаўся на подлую гітлераўскую правакацыю і які стаў цацкай у руках ягонага галоўнага ворага.

Ужо адна гэтая сталінская хамская выхадка сьведчыла аб вернасьці рускай народнай прымаўкі «на злодзеі і шапка гарыць». Аднак ні прымусіць хама да адказу, ні заклікаць зрабіць гэта каго-небудзь яшчэ з палякаў, якія знаходзяцца ў Лёндане, не было ні найменшага шанцу. Раз'юшаны генэрал Сікорскі запатрабаваў ад урада Вялікабрытаніі ў адказ таксама разарваць дыпламатычныя адносіны з Савецкім Саюзам. Ўінстан Чэрчыль яму ў гэтым рашуча адмовіў. Брытанскі прэм'ер, выдатна разумеў, што менавіта адбываецца, не мог дапусьціць расколу ў антынацысцкай кааліцыі. Ён думаў у першую чаргу аб дзяржаўных інтарэсах Вялікабрытаніі, а аб усіх іншых дзяржаўных інтарэсах або думаў у другую чаргу, ці не думаў зусім. Чэрчыль быў перакананы, што няма і не можа быць такой брыдоты, на якую не быў бы здольны верхавод бальшавікоў, у тым ліку і акт генацыду, падобны на той, што быў выяўлены пад Смаленскам немцамі. Але да таго часу, пакуль на германа-савецкім фронце перамолваліся лепшыя дывізіі вермахта і гарэлі ў «Юнкерсах» і «Мэсэршмітах» лепшыя пілоты люфтвафэ, – да гэтых часоў ён не мог, не меў права дазволіць сабе ні найменшага ціску на свайго вымушанага хаўрусьніка. І польскаму прэм'еру гэта было дадзена зразумець адкрытым тэкстам.

Як менавіта адчуваў сябе ў тыя вясновыя дні 1943 генэрал Сікорскі, можна толькі гадаць. Верагодней за ўсё, так, што і ворагу не пажадаеш. Ён не толькі быў бясьсільны патрабаваць нешта ад Чэрчыля, але і не мог рабіць выгляд, што ён ні на што не здольны. І спрабаваў, хоць і без усякага посьпеху, заклікаць да сумленьня сваіх хаўрусьнікаў. Зразумела, генэрал не ведаў, што жыць яму засталося ўсяго нічога – менш за тры месяцы. І ў вышэйшай ступені дзіўная авіякатастрофа, якая здарылася 4 ліпеня 1943 на ангельскай ваеннай базе ў Гібралтары, у якой генэрал Сікорскі загінуў, стала для Чэрчыля і Рузьвельта тым самым цудам, які іншы раз так своечасова здараецца, калі чалавечае сумленьне адчувае вельмі непрыемныя перажываньні – ад адчуваньні ўласнай адсутнасьці душы ў яе ўладальніка. Дзеля справядлівасьці варта, аднак, згадаць, што ніякіх доказаў таго, што гібель Сікорскага ў водах Атлантыкі стала ня сьледствам фатальнага зьбегу абставінаў, а вынікам старанна спланаванай ліквідацыі, як не было, так і няма.

Пасьля таго як генэрал Сікорскі загінуў, а польскі ўрад у выгнаньні ўзначаліў пранырлівы цывільны Станіслаў Мікалайчык, дыпламатычны скандал паміж хаўрусьнікамі па катынскім пытаньні хутка вычарпаўся, нібы б яго і не было.

***

Юзэф Мацкевіч правёў у Катыні чатыры дні. Ён даведаўся, што брацкія магілы былі выяўленыя немцамі ў пачатку лютага па зьвестках, якія паступілі ад мясцовых жыхароў, якія добра ведалі пра тое, што Катынскі лес на працягу многіх гадоў выкарыстоўваўся НКУС як магільнік для пахаваньня яго ахвяр. Аднак эксгумацыя пачалася толькі праз паўтара месяца, 29 сакавіка, калі гэта стала магчымым з прычыны паляпшэньня кліматычных умоў. Вясна ў 1943 годзе на Смаленшчыне пачалася позна, была халоднай, з часта мяжуючымі замаразкамі і багатымі дажджамі. З аднаго боку, гэта сур'ёзна ўскладняла земляныя працы на месцы выяўленых пахаваньняў, зь іншага – дапамагала, паколькі прыгнаныя немцамі ў касагор для раскопак савецкія ваеннапалонныя і нанятыя для гэтых жа мэт сяляне з навакольных вёсак не вытрымлівалі шматгадзіннай зьнясільваючай працы ў гэтак страшных умовах. Па меры пашырэньня і паглыбленьня прац ўвесь лес быў ахоплены жудасным трупным смуродам, а ніякіх іншых прылад працы, акрамя рыдлёвак, рыдлёвак і земляных насілак, рабочым прадастаўлена не было. Акрамя таго, яны ўвесь час адчувалі наймацнейшы псіхалагічны стрэс ад відовішча жахлівага злачынства. Карціна, якая паўстала перад Мацкевічам, была сапраўды не для слабанэрвных:

«Перад мной роў, а ў яго прорвы пластамі ляжаць трупы, ушчыльную, як селядцы ў слоіку. Мундзіры – польскія мундзіры, – шынялі, рамяні, гузікі, боты, ускудлачаны валасы на чарапах. Дожджык перастаў імжыць, і бледны прамень сонца прабіўся скрозь густую крону хвоі. "Сінечу-сінь-сінь!", – адгукнулася птушачка. Сонечны прамень асьвятліў магілу і на імгненьне бліснуў на залатым зубе ў адкрытым роце нейкага трупа. Ўсё ж такі не выбілі ... "сінечу-сінь-сінь!" Жудасна. Сплеценыя ў клубок рукі і ногі, усё ўтрамбавана нібы катком. Мёртвыя, шэраг за шэрагам, сотня за сотняй, нявінныя, безабаронныя ваяры. Вось на грудзях нейкага афіцэра крыж Virtuti Militari, а галава прыціснутая ботам таварыша. Другой ляжыць тварам у зямлю. А вось яшчэ адзін у фуражцы. Гэта выключэньне. А там далей усё ў шынэлях, і ня распазнаць ўжо ў гэтай ліпкай масе іх індывідуальных асаблівасьцяў і прыкметаў. Менавіта: маса – упадабанае слова ў Савецкім Саюзе ».

Гэтая суцэльная маса целаў, па сьведчаньні Мацкевіча, была настолькі спрасаваная, зьлепленая, сплаўленая трупнай вадкасьцю, што працоўныя, здабываючы ў яго на вачах чарговае цела, павінны былі спачатку вельмі асьцярожна яго прыўздымаць, а затым амаль сілай адрываць ад агульнай масы.

Немцы нічога ад візіцёра не хавалі, усюды пускалі і адказвалі амаль на ўсе пытаньні. Амаль – паколькі Мацкевіч сваім добра распрацаваным журналісцкім нюхам адразу ж пачуў, што ёсьць ва ўсёй гэтай гісторыі нешта такое, пра што яны ці то недагаворваюць, ці то зусім стараюцца не ўзгадваць.

Неўзабаве зона маўчаньня выявілася з усёй выразнасьцю. Па-першае, немцы ўхіляліся ад адказу, ці былі выяўленыя ў раскапаных магілах гільзы ад патронаў, якімі чэкістскія каты расстрэльвалі польскіх ваеннапалонных. Па-другое, накіданаму воку рэпартэра хутка стала зразумела, што ў раскапаных магілах ні пры якіх абставінах не магло знаходзіцца не тое што за дзесяць або дванаццаць тысяч (як пра гэта было з самага пачатку заяўлена ў паведамленьні бэрлінскага радыё), але і паловы ад заяўленай колькасьці трупаў. Іх было ад сілы тысячы чатыры з паловай. Дык для чаго ж нацыстам было першапачаткова хлусіць, прыпісваючы бальшавікам тое, чаго на самай справе не было? Хоць розьніца была і не настолькі прынцыповая, каб паставіць пад сумнеў усю нямецкую вэрсію Катынскай бойні, але чорт, як вядома, крыецца ў дэталях.

Што ж датычыцца наяўнасьці або адсутнасьці стрэляных гільзаў, то, як гэта высьветлілася ўжо пасьля вяртаньня Мацкевіча з Катыні ў Вільні, гільзаў гэтых было выяўлена мноства, ды вось толькі мелася акалічнасьць, якая паставіла немцаў перад вельмі непрыемным для іх фактам: гільзы былі ад патронаў , вырабленых у Германіі. Тым самым, калі б пра гэта было паведамлена першым журналістам, якія пабылі ў Катыні, дадзеная інфармацыя магла б сур'ёзна падарваць, калі не цалкам паставіць пад сумнеў, нямецкую вэрсію злачынства. А калі немцы нарэшце з гэтай акалічнасьцю разабраліся (гэта адбылося толькі ў самым канцы траўня 1943 гады) і высьветлілася, што гільзы былі з тых серый патронаў, што пастаўляліся Германіяй Савецкаму Саюзу яшчэ ў 1920-х гадах, у часы Веймарскай рэспублікі, роўна як і выкарыстаныя катамі пісталеты тыпу «Вальтэр» і «Парабелум», для якіх гэтыя патроны былі прызначаныя, – было ўжо не да таго. Пачалося лета, сьпякота імкліва мацнела, і 7 чэрвеня эксгумацыйныя працы былі спыненыя. Тым больш, што з усходу набліжаўся фронт, Чырвоная армія ў любы момант магла перайсьці ў наступ, і ў найбліжэйшай будучыні тэрыторыя Смаленшчыны магла быць немцамі пакінута.

Што ж да першапачаткова няправільна паказанай колькасьці выяўленых у расстрэльных ямах трупаў, то прыносіць прабачэньні за гэтую дэзінфармацыю немцы і не падумалі, і выйшлі з далікатнай сітуацыі з сапраўды езуіцкай хітрасьцю. У датаванай 10 чэрвеня 1943 года выніковай справаздачы, паказаўшы дакладны лік трупаў, якіх эксгумавалі (4143), і дакладную колькасьць тых, каго атрымалася ідэнтыфікаваць пайменна (2815), яны прыпісалі, што незадоўга да спыненьня прац была знойдзена яшчэ адна, восьмая па ліку, магіла. Аднак зьмешчаныя ў ёй трупы не маглі быць эксгумаваныя і апазнаныя ў сувязі з пагаршэньнем становішча ў раёне раскопак, таму дакладную колькасьць расстраляных бальшавікамі ў Катыні палякаў ўсталяваць не атрымалася, але іх відавочна больш, чым пра гэта паведамляецца ў справаздачы. Пра тое ж, што гэтая восьмая, толькі ў самыя апошнія дні перад згортваньнем раскопак выяўленая магіла была вельмі невялікай, і ў ёй нават на вока ніяк не магло знаходзіцца больш за дзьве з паловай сотні трупаў, складальнікі справаздачы аддалі перавагу змаўчаць.

На самай справе ў катынскім магільніку знаходзіўся 4421 труп. Нямецкая палявая жандармэрыя пра гэта, натуральна, ня ведала, але ў тым выпадку, калі б эксгуматарам атрымалася б правесьці свае працы ў поўным аб'ёме і атрымаць ўсё трупы, – пра гэты апошні, чатыры тысячы чатырыста дваццаць першы труп, яны б ня сталі згадваць ніколі. Таму што гэты труп быў не мужчынскі, а жаночы.

***

Выяўленьне ў катынскіх ямах расстралянай жанчыны стала для немцаў вельмі непрыемным казусам, паколькі яно катэгарычна не ўпісвалася ў іх стройную вэрсію зьдзейсьненага ў Катыні злачынства. І не тое каб яны не ў стане былі дапусьціць, што ў польскай арміі маглі служыць жанчыны – гэта-то як раз ніякага зьдзіўленьня ў іх не выклікала: не, справа была ў тым, што ў нямецкіх сьледчых не ўкладвалася ў галаве, што жанчын можна расстрэльваць. Асабліва ваеннапалонных. І яны б з радасьцю схавалі сам факт выяўленьня гэтага «нязручнага» для іх трупа, калі б гэта не адбылося на вачах журналістаў з нейтральных краін. Юзэф Мацкевіч пісаў:

«Выяўлены ў Катыні труп жанчыны засьпеў немцаў настолькі зьнянацку, што яны вырашылі змаўчаць пра гэты факт і да канца так і не згадвалі пра яго ў сваіх афіцыйных справаздачах. Не без падставы ім здавалася, што гэты неймаверны выпадак – труп жанчыны ў масе забітых ваеннапалонных афіцэраў – стане зыходным пунктам для новых сумневаў, падарве сапраўднасьць сэнсацыі, ўнясе сумятню ў агульную карціну падзей, якая да гэтага часу складвалася так выдатна і стройна, – што гэты выпадак запатрабуе тлумачэньняў, якіх яны не змогуць даць. Немцы тады не ведалі і ведаць не маглі, што ў лягеры польскіх ваеннапалонных у Казельску да вясны 1940 знаходзілася адна жанчына, паручнік авіяцыі, і што яе труп, выяўлены цяпер у катынскай магіле, не абвяргаў і ня падрываў, а як раз наадварот – пацьвярджаў абставіны, пра якія ведаў польскі ўрад».

Выняты з ямы труп жанчыны без адмысловай працы прайшоў працэдуру ідэнтыфікацыі. Забітай стрэлам у галаву апынулася 32-гадовая Яніна Левандоўская, народжаная Доўбар-Мусьніцкая, – дачка расейскага, а пасьля 1917-га польскага генэрала Юзэфа Доўбар-Мусьніцкага. Яна была лётчыцай грамадзянскай, але пасьля нападу Германіі на Польшчу, рухомая патрыятычным парывам, добраахвотнікам адправілася на вайну. Воінская служба Яніны доўжылася нядоўга. Уступіўшы ў авіяцыйны полк, які фарміруецца ў Луцку, праз пяць дзён пасьля нападу Савецкага Саюза на Польшчу яна разам са сваімі таварышамі трапіла ў савецкі палон і неўзабаве апынулася ў Казельскім лягеры. Яе імя значыцца ў этапныя сьпісе на адпраўку з лягера ў Катынь, датаваным 20 красавіка 1940 г.. Прымаючы пад увагу тэрмін дастаўкі асуджаных Сталіным да месца пакараньня з гэтага лягера, можна з максімальнай верагоднасьцю меркаваць, што гэбісцкая куляя раскалола чэрапную скрынку польскай лётчыцы Яніны Левандоўскі 22 красавіка 1940 года – у дзень, калі ёй споўнілася 32 гады.

Ці была яна згвалтаваная перад забойствам? І колькі іх было? І ў якім стане яна была, калі яны цягнулі яе да ямы? Спадзяюся, што без прытомнасьці. Таму што чалавечая сьвядомасьць не павінна зьмяшчаць ў сябе тое, што павінна была ўбачыць гэтая жанчына ў апошнюю хвіліну знаходжаньня ў гэтым сьвеце.

***

Пачаўшы раскручваць тэму Катынскай бойні, немцы рабілі ўсё магчымае для таго, каб дамагчыся максімальна выгаднага для іх прапагандысцкага эфэкту. Адначасова з раскопкамі ў касагоры паблізу, у вёсцы Грушчанцы, за два кілямэтры ад лесу, была разгорнутая выстава катынскіх экспанатаў. На верандзе аднаго з дамоў ўсталявалі зашклёныя вітрыны, у якіх, як у музэі, наведвальнікі маглі аглядаць гэтыя прадметы і ацэньваць стан іх захаванасьці. Разам з пэрсанальнымі дакумэнтамі афіцэраў, знакамі адрозьненьня, банкнотамі, квітанцыямі аб прышчэпках, ордэнамі і мэдалямі і мноствам іншых дробных рэчаў, якія дазваляюць ідэнтыфікаваць асобы іх уладальнікаў, былі выстаўленыя таксама і выяўленыя на трупах лісты і паштоўкі.

Большасьць вынятых з магіл папер знаходзілася ў такім стане, што іх яшчэ можна было прачытаць. Згодна з нямецкай справаздачы, за ўвесь пэрыяд эксгумацыйных прац, з 29 сакавіка па 7 чэрвеня 1943 гады, у Катыні было знойдзена каля 1650 лістоў, 1640 паштовак і 80 тэлеграм, атрыманых вязьнямі Казельскага канцлягера ад сваіх родных і блізкіх ці напісаных, але чамусьці не адпраўленых імі самімі, – і ніводны з гэтых лістоў, ніводная паштоўка і ніводная тэлеграма не датаваныя пазьней за красавік 1940 года.

Юзэф Мацкевіч пабываў на гэтай выставе на трэці дзень свайго знаходжаньня ў Катыні. Там ён перажыў ўзрушэньне ледзь не мацней таго, што здарылася, калі ён стаяў на краі расстрэльнага рова:

«Мы вярнуліся з Казіных Гор, і перад маімі вачыма стаяла карціна, да якой я пачаў прызвычайвацца: сотні, тысячы гнілых трупаў. А тут, за чыстым шклом вітрыны, падгнілыя паштоўкі, распраўленымі кнопкамі, буйны, пераборлівы почырк – лісты дзяцей сваім бацькам:

"8 студзеня 1940 года Татачка мілы! Самы дарагі!.. Чаму ты не вяртаешся. Матуля кажа, што гэтымі крэйдамі, што ты падарыў мне на імяніны... Я не хаджу цяпер у школу, таму што халодна. Калі ты вернешся, ты напэўна ўзрадуешся, што ў нас новы сабачка. Матуля назвала яе Філюсь ... Чэсь".

"12.II.40. Дарагі тата, напэўна вайна хутка скончыцца. Мы вельмі сумуем па табе і страшна цябе цалуем. Ірка пастрыглі сабе валасы, і мама вельмі злавалася. Мама хацела паслаць табе цёплыя пальчаткі, але... У красавіку паедзем да дзядзькі Адаму і я тады напішу табе, як там..."

Прачытаўшы гэтыя дзіцячыя лісты сваім бацькам, саракагадовы пісьменьнік, якому ўпершыню давялося пабачыць сьмерць у твар, калі яму было шаснаццаць, расплакаўся.

***

Вярнуўшыся з Катыні, Мацкевіч даў інтэрв'ю карэспандэнту газэты «Штодзённы весьнік». Апублікаванае ў нумары за 3 чэрвеня 1943 пад назвай «Я бачыў гэта на ўласныя вочы», інтэрв'ю ўяўляла сабой разгорнуты аповед пісьменьніка пра яго вандроўку. Тэкст меў шмат падрабязнасьцяў, зь якіх, як з жудаснай мазаікі, у галаве ў чытача павінна была скласьціся неверагодная карціна жаху, якую Мацкевічу давялося пабачыць.

На прамое пытаньне рэпартэра: «Ці існуюць якія-небудзь сумневы ў тым, што польскія афіцэры былі забітыя менавіта бальшавікамі?» – Мацкевіч адказаў:

«Не. У мяне асабіста няма ні найменшых сумненьняў, абсалютна ніякіх сумненьняў у тым, што забітыя яны былі менавіта бальшавікамі. Я сам пераканаўся ў гэтым на месцы злачынства ў Катыні ».

У тым жа інтэрв'ю ён заявіў:

«Я абсалютна перакананы, і не саромеюся гэтага, і не хаваю, і ніколі не хаваў, што самыя шырокія пласты нашага народа – як, зрэшты, і ўсіх народаў – павінны зразумець глыбінны сэнс бальшавізму і ўсьвядоміць яго небяспеку. Але тут мы ўступаем у сферу жаху. Для людзей іншых яна можа стаць крыніцай сэнсацыі, ад якой мароз бяжыць па скуры – і толькі. Для кожнага ж паляка гэта павінна стаць пастаяннай душэўнай траўмай».

Сьледствам гэтай публікацыі стала тое, што польскае камуністычнае падпольле, дзейнічаючы па ўказцы з Масквы, завочна прысудзіла Юзэфа Мацкевіча да ліквідацыі, як здрадніка і гітлераўскага прыхвастня. Аднак з прычыны таго, што ўдзельная вага камуністаў у структурах польскага падпольля была мізэрная (амаль усе яны арыентаваліся на польскі ўрад у Лёндане), рэалізаваць свой прысуд у дачыненьні да Мацкевіча камуністам так ніколі і не ўдалося. Тым ня менш пісьменьнік, разумеючы, што з такімі рэчамі ва ўмовах ваеннага часу жартаваць ня варта, пастараўся прыняць усе меры да таго, каб камуністы – без розьніцы, якія менавіта, савецкія ці польскія – ніколі да яго не дабраліся.

***

У траўні 1944-га, калі лінія германа-савецкага фронту хоць яшчэ і павольна, але няўхільна набліжалася да Вільні, Мацкевіч і яго жонка прынялі рашэньне кінуць дом і пакінуць Літву. Шлях іх ляжаў, натуральна, на захад. Першай прыпынкам на гэтым шляху стала Варшава. Яны паспрабавалі там застацца, паняцьця не маючы аб тым, што праз два месяцы ў акупаванай польскай сталіцы ўспыхне збройны чын, паўгорада ператворыцца ў адзінае вялікае вогнішча.

Лёс, як напісаў бы аўтар «Доктара Жывага», захоўваў Юзэфа Мацкевіча ў гады ваеннага ліхалецьця. Здолеўшы выбрацца з падпаленай Варшавы, восеньню 1944 года яны з Барбарай апынуліся ў Кракаве. У сярэдзіне студзеня 1945-го, калі да Кракаву хутка набліжаліся савецкія танкі, яны зноў былі вымушаныя бегчы – пешшу, куды вочы глядзяць, абы толькі не трапіць у лапы да «вызваліцеляў». Мацкевіч разумеў, што ён, як чалавек, які меў непасрэднае дачыненьне да выкрыцьця Катынскай бойні, з'яўляецца аб'ектам паляваньня з боку сталінскай тайнай паліцыі, і ніякіх ілюзій на гэты конт не адчуваў. Яму заставалася толькі адно – бегчы. І як мага далей.

Зь неверагоднымі цяжкасьцямі і непрыемнасьцямі, у хаосе і распадзе нямецкага «орднунгу» Мацкевічу атрымалася дабрацца да Вены. Адтуль яны накіраваліся на поўдзень – праз Альпы – у Паўночную Італію, якая пакуль яшчэ занятая нямецкімі войскамі, і ўвесну 1945 апынуліся ў Мілане. Там 8 траўня 1945 года іх засьпела вестка аб капітуляцыі Трэцяга рэйха.

***

Пасьля завяршэньня Другой сусьветнай вайны ў Эўропе Мацкевіч прыехаў у Рым, дзе з'явіўся ў дыслякацыі камэндатуры 2-га армейскага корпуса польскай арміі пад камандаваньнем генэрала Уладзіслава Андэрса; той самай арміі, што была сфармаваная яшчэ ў Савецкім Саюзе, але, знаходзячыся ў падпарадкаваньні польскага ўрада ў Лёндане, у 1942 годзе была выведзена з СССР праз Іран і перакінутая ў Італію, дзе змагалася зь немцамі разам з ангельцамі і амерыканцамі.

Апынуўшыся сярод супляменьнікаў, Мацкевіч заявіў, што гатовы даць вычарпальныя паказаньні пра свой удзел у нямецкім расьсьледаваньні Катынскай бойні. Само сабой, такая магчымасьць была яму дадзеная неадкладна.

Распавёўшы пра ўсё, што ён ведае і што бачыў на свае вочы, Мацкевіч на гэтым не супакоіўся. Ён лічыў сваім пісьменьніцкім абавязкам як мага больш падрабязна і поўна апісаць усе тыя жахі, сьведкам якіх яму давялося стаць. І ён пачаў пісаць пра ўсё, што бачыў, чуў і запомніў. У першую чаргу – пра Катынь.

***

Правёўшы ў пасьляваеннай Італіі каля двух гадоў, у красавіку 1947 Мацкевіч і ягоная жонка перабраліся ў Лёндан. Там, атрымаўшы доступ да дакумэнтацыі па «Катынскім пытаньні» з архіву польскага ўрада ў выгнаньні, Юзэф ўшчыльную змог заняцца расьсьледаваньнем абставінаў Катынскай бойні.

Асэнсоўваючы свой досьвед з адлегласьці, якая адлучае ўжо яго ад памятнай паездкі на месца масавых пакараньняў польскіх ваеннапалонных, накладваючы свае суб'ектыўныя ўражаньні на карціну, якая стала яму вядомая ў выніку знаёмства з афіцыйнымі дакумэнтамі, і аналізуючы наступствы гэтай трагедыі для таго, што стала адбывацца ў Эўропе пасьля заканчэньня вайны, Мацкевіч пісаў у артыкуле «Дым над Катыньню», апублікаванай у польскім эмігранцкім часопісе Lwów i Wilno («Львоў і Вільня»):

«Немцы эксплуатавалі катынскія магілы як руднікі, якія даюць сыравіну для іх палітыка-прапагандысцкай апэрацыі, якой яны стараліся надаць як мага больш шырокі размах.

Польска-савецкія адносіны яшчэ да гэтага так сапсаваліся, што ўсяго-то і трэба было – убіць клін паміж абодвума бакамі. Немцам, акрамя таго, было важна апрацаваць грамадскае меркаваньне ў сябе ў Рэйху, але яшчэ больш важна – прадэманстраваць акупаваным народам Эўропы, асабліва Усходняй, <...> які лёс чакае іх пад бальшавіцкім панаваньнем. Але прапагандысцкая гульня на нечуваным злачынстве мела і яшчэ адну мэту: абудзіць сумленьне дэмакратычнага сьвету, які ўступіў у саюз з бальшавікамі дзеля агульнай барацьбы з Гітлерам ».

Як паказалі наступныя падзеі, ў 1943 годзе сумленьне дэмакратычнага сьвету засталося глухім да патугаў Міністэрства прапаганды Трэцяга рэйха. Яна прачнулася, але адбылося гэта значна пазьней – толькі пасьля таго, як Сталін, відавочна незадаволены тым, што замест ўсёй Эўропы яму ўдалося адхапілі толькі меншую яе частку, разьвязаў супраць гэтага сьвету новую вайну, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай “халодная”. Але злачынцы будуць адмаўляцца яшчэ доўга – больш за сорак гадоў, аж да таго самага дня 13 красавіка 1990 году, калі першы і апошні прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў публічна, перад мікрафонамі і тэлекамерамі, папросіць прабачэньня за катынскія бойню ў тагачаснага польскага прэзідэнта Войцэха Ярузельскага. Тады ж польскаму боку была перададзена ацалелая ад зьнішчэньня ў хрушчоўскія часы частка дакумэнтаў па Катыні з архіваў НКУС – этапныя сьпісы, у адпаведнасьці зь якімі на Лубянцы вырашалі, колькі яшчэ засталося жыць таму ці іншаму вязьню іх канцлягераў – каму тыдзень, каму дзьве, а каму і цэлы каляндарны месяц.

*** Неўзабаве рукапіс аб тым, што ж усё-ткі адбылося ў Катыні і – галоўнае – хто менавіта і калі гэта зьдзейсьніў, была завершаны. Аднак, напісаны па-польску, ён не мог знайсьці для сябе выдаўца.

У канцы 1940-х гадоў польская эміграцыя на Захадзе перажывала найцяжэйшы крызіс. Пачаўся ён пасьля таго, як ўрады Вялікабрытаніі і ЗША ў ліпені 1945 года (г.зн. адразу пасьля заканчэньня вайны) адмовіліся працягваць прызнаваць польскі ўрад у выгнаньні як адзіна легітымны. Нядаўнія хаўрусьнікі ў імгненьне вока пераарыентаваліся на тыя ўлады, якія засядалі ў разбуранай вайной Варшаве і стараліся дагаджаць і нашым і вашым, лавіруючы паміж Сталіным і Лёнданам. Лавіраваньне гэта ні да чаго добрага не прывяло, псэўдадэмакраты былі адціснуты ад улады мясцовымі камуністамі, за сьпінай якіх стаяў Савецкі Саюз, і ў Польшчы на сорак з гакам гадоў усталяваўся марыянэткавы прасавецкі рэжым. Калі Мацкевіч прадбачыў менавіта такі абарот спраў, яму нічога не заставалася, як толькі павучальна падымаць паказальны палец і ўсклікаць: «А што я вам казаў!..» Але гэта было ўсё, што ён мог рабіць.

***

Першае выданьне кнігі Юзэфа Мацкевіча пра Катынь выйшла ў перакладзе на нямецкую – пад назвай «Katyn – Ungesühntes Verbrechen» («Катынь – бяскарнае злачынства»). Адбылося гэта ў 1949 годзе – у Швэйцарыі, у Цюрыху, дзе знаходзілася выдавецтва Thomas Verlag, якое стала першым выдавецтвам Мацкевіча на Захадзе.

У 1951 кніга выйшла ў Англіі; Лёнданскае выдавецтва Hollis & Carter азагаловіў яе «The Katyn Wood Murders» («Бойня ў Катынскім лесе») – і менавіта пад гэтай назвай яна і ўвайшла ў сусьветную бібліяграфію прац пра Катыні пад № 1. На наступны год кніга была перавыдадзена ангельскім выдавецтвам The World Affairs Book, распаўсюджвалася таксама і ў ЗША. У 1954 году з'явілася італьянскае выданьне – «Il Massacro della Foresta di Katyn» («Бойня ў Катынскім лесе»), у 1957-м – гішпанскае: «Las Fosas De Katyn» («Катынскія ірвы»).

Кніга Мацкевіча пра Катынь была самай першай у сьвеце. Першапраходцам заўсёды прыходзіцца цяжэй тых, хто ідзе па іх сьлядох, але і сплеценыя ў вянок лаўровыя дубцы ўскладаюцца на іх галовы невымерна часьцей, чым на пасьлядоўнікаў і прадаўжальнікаў імі пачатага. У пачатку 1950-х гг. Мацкевіч успрымаўся як першы і найбольш аўтарытэтны спэцыяліст па катынскай тэме. Але яму было мала статусу прызнанага эксперта – пісьменьнік прагнуў правядзеньня ўсебаковага дасьледаваньня і таго, каб імёны вінаватых у гэтым злачынстве прагучалі на ўвесь сьвет.

***

Вышэйшыя службовыя асобы Вялікабрытаніі і ЗША – заходніх хаўрусьнікаў СССР па антынацысцкай кааліцыі – ведалі пра «Катынскую справу» ад самага пачатку яе ўзьнікненьня. Як толькі немцы апублікавалі сваё сэнсацыйнае адкрыцьцё катынскіх могільнікаў і пачалі ўласнае расьсьледаваньне, і прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі, і прэзідэнт ЗША атрымалі вычарпальную інфармацыю па ваенна-дыпламатычных каналах. Так, дарадца Рузьвельта Джон Картэр прадставіў прэзідэнту даклад, складзены на аснове зьвестак амерыканскай выведкі, з якога вынікала, што масавае забойства палякаў у Катыні зьдзейсьнена менавіта бальшавікамі. Прэзідэнт загадаў свайму дарадцу трымаць гэтую інфармацыю ў строгай таямніцы. А калі ў траўні 1944 года да Рузьвельта прыйшоў амэрыканскі дыплямат Джордж Эрл, былы амбасадар ЗША ў Аўстрыі і ў Балгарыі, і прынес яму дакладную занатоўку, у якой адназначна сьцьвярджаў аб вінаватасьці ў Катынскай бойні менавіта Сталіна, прэзідэнт сказаў Эрлу: «Гэта ўсё запар нямецкая прапаганда». Ва ўмовах вайны лідэры краін антынацысцкай кааліцыі ў першую чаргу былі заклапочаныя захаваньнем адзінства ў сваім лягеры. Гэта была аб'ектыўна існуючая рэальнасьць.

Але вайна скончылася перамогай. Нацызм быў пераможаны, ацалелыя яго верхаводы селі на лаву падсудных і сталі адказваць за ўчыненыя імі злачынствы. Нахабная спроба, зробленая савецкімі прадстаўнікамі на Нюрнбергскім трыбунале, – да кучы прыпісаць нацыстам адказнасьць не толькі за Аўшвіц і Бабін Яр, але таксама і за тое, чаго яны не зьдзяйсьнялі, то бок, за Катынь – была, аднак, іх хаўрусьнікамі адвергнутая. У выніковае абвінаваўчае заключэньне гэты эпізод не ўвайшоў. Тым не менш гэтая акалічнасьць не перашкодзіла Сталіну да самай сьмерці працягваць рабіць выгляд, што ён не мае ніякага дачыненьня да зьнішчэньня тысяч польскіх ваеннапалонных у 1940 годзе.

***

Калі ўладу над людзьмі прысвойваюць сабе дэманы, аб'яўляць сябе жывымі багамі, бацькамі, настаўнікамі, лепшымі сябрамі піянэраў і карыфеямі ўсіх навук, – гэта заўсёды канчаецца для іх даволі непрыемным чынам.

Пятага сакавіка 1953 года – дзень у дзень праз трынаццаць гадоў пасьля вынясеньня завочнага прысуду польскім ваеннапалонным – савецкі дыктатар Ёсіф Сталін выпусьціў дух. Вакол трупа маленькага рабога старога, які ляжыць на канапе ў пакоі падмаскоўнай дачы ў Кунцава, застыла аслупянелая чэлядзь. Здавалася б, цішыня ніколі не будзе парушаная. Але ў тую ж хвіліну прагучалі словы, пераможна-зьдзеклівым тонам вымаўленыя тоўстым чалавекам у пенснэ: «Карифей всэх навук! Кавалак мяса! Хрусталёў, машыну!»

Словы гэтыя засьведчылі наступ на плянэце Зямля новай, постсталінскай эры.

***

Неўзабаве пасьля завяршэньня Другой сусьветнай на плянэце Зямля пачалася новая вайна, якая атрымала назву “халоднай”. На гэты раз супернікамі выступалі ўчорашнія хаўрусьнікі: з аднаго боку – краіны вольнага сьвету, прыхільныя ў сваіх дзеяньнях агульначалавечым гуманным каштоўнасьцям, з другога – тэрарыстычная дзяржава, па сутнасьці дакладна такая ж, як нядаўна зрынуты нацысцкі Рэйх, і дакладна з гэткім жа імкненьнем да сусьветнага панаваньня.

У абстаноўцы няўхільна нарастальнага супрацьстаяньня (у чэрвені 1950 года Сталін разьвязаў вайну ў Карэі, якую ён відавочна разглядаў як рэпетыцыю новай сусьветнай, на гэты раз ужо Трэцяй) дэмакратычныя краіны былі вымушаныя перайсьці ад пасіўнай абароны да стратэгіі актыўнага стрымліваньня агрэсара. У гэтай стратэгіі найважнейшую ролю стала гуляць гэтак званая псі-вайна – мэтанакіраваная кампанія па выкрыцьці бальшавіцкага паклёпу і дэзынфармацыі ва ўсім сьвеце.

Тутака Катынь і ўзгадалі.

***

18 верасьня 1951 г. была заснаваная Адмысловая камісія Кангрэсу ЗША для дасьледаваньня абставін масавага забойства ў Катыні. На чале яе ўстаў Рэй Джон Мэддзі, у лік чальцоў ўвайшлі кангрэсмэны Джордж Дондэро, Джон Мітчэл і іншыя. Адукацыі камісіі папярэднічаў дэмарш дзевяці кангрэсмэнаў польскага паходжаньня, якія запатрабавалі ад урада ЗША адшукаць і апублікаваць усю праўду пра Катынь. У адказ чыноўнікі прэзідэнцкай адміністрацыі выдалі адпіску, зь якой вынікала, што ўсе матэрыялы, якія цікавяць кангрэсмэнаў, з'яўляюцца дзяржаўнай таямніцай і знаходзяцца пад грыфам "зусім сакрэтна". Больш няправільных паводзінаў цяжка было ўявіць. Раз'юшаныя заканадаўцы выкарыстоўвалі ў якасьці процівагі сьвежае ангельскае выданьне кнігі Юзэфа Мацкевіча «Катынская бойня» – і дамагліся пачатку афіцыйнага дасьледаваньня.

Камісія Мэддзі прарабіла велізарную працу. На працягу кастрычніка 1951 – лістапада 1952 года яна дапытала больш за 100 сьведак па чарзе ў Вашынгтоне, Чыкага, Лёндане, Франкфурце-на-Майне, Заходнім Бэрліне і Нэапалі. Было дасьледавана 220 дакумэнтаў і рэчыўных доказаў, прынята да ведама звыш за 100 пісьмовых паказаньняў тых, хто не змог паўстаць перад камісіяй асабіста.

Само сабой, не абыйшлося без удзелу ў дасьледаваньні камісіі Мэддзі аўтара кнігі, якая паслужыла яго дэтанатарам. Юзэф Мацкевіч пісаў:

«Я выступаў перад камісіяй у якасьці, па-першае, сьведкі, па-другое – экспэрта па ацэнцы афіцыйнага савецкага паведамленьня, у якім злачынства прыпісвалася немцам. <...>

Камісія Кангрэса старанна дасьледавала пытаньне пра катынскім масавым забойстве і па вінаватых у тым, што адбылося. Цалкам пацьвердзілася не толькі ўсе напісанае і апублікаванае мною, але звыш таго дадаўся яшчэ шэраг падрабязнасьцяў, абставінаў, дакумэнтаў. Крок за крокам усё высьветлілася – не заставалася больш ніякіх таямніц. Камісія Кангрэса надрукавала па гэтай справе некалькі тамоў – туды ўвайшлі паказаньні сьведак, адбіткі рэчыўных доказаў, фотакопіі дакумэнтаў, фатаграфіі з месца пакараньня, схемы, лічбавыя дадзеныя, дакладны сьпіс усіх зьніклых без вестак, дакладны сьпіс забітых у Катыні, а затым эксгумаваных».

Да канца 1952 ужо можна было з усёй адказнасьцю сьцьвярджаць, што пытаньне з Катынскай бойняй дасьсьледавана цалкам і канчаткова. У ніводнага разважнага чалавека ў вольным сьвеце не магло заставацца сумненьняў наконт таго, хто менавіта зьдзейсьніў гэтае жахлівае злачынства. Сьляды адназначна вялі ў Маскву. Справа была за малым – прыцягнуць крамлёўскіх катаў да адказу.

***

У сьнежні 1952-га, па завяршэньні асноўнай часткі сваёй працы, камісія Мэддзі аднагалосна прыняла рашэньне вынесьці вынікі на публічнае абмеркаваньне ў ААН. Мэтай слуханьняў, па ідэі камісіі, з'яўлялася стварэньне міжнароднага трыбунала, які запатрабаваў бы пакараньня вінаватых злачынства. А ў тым выпадку, калі на пленарным паседжаньні чарговай Асамблеі ААН будзе вырашана, што ААН неправамоцная склікаць такі судовы орган, камісія Кангрэса пастанавіла зьвярнуцца наўпрост да прэзыдэнта Злучаных Штатаў, каб той па ўласнай ініцыятыве заснаваў Міжнародны трыбунал справядлівасьці, у склад якога разам з усімі зацікаўленымі бакамі, г.зн. Польшчай, Германіяй і СССР, ўвайшлі б прадстаўнікі ўсіх народаў сьвету.

Але нічога гэтага зроблена не было. Юзэф Мацкевіч з горыччу пісаў:

«Усе патрабаваньні сьледчай камісіі Кангрэса ні да чаго не прывялі. Палітыка Злучаных Штатаў пасьля Карэйскай вайны зноў зьмянілася. ЗША ўжо больш не высоўвалі якіх бы там ні было прэтэнзіяў на вызваленьне прыгнечаных народаў з-пад камуністычнага прыгнёту, аднавілі палітыку супрацоўніцтва і "разрадкі" і імкнуліся стварыць найбольш спрыяльныя ўмовы для "мірнага суіснаваньня". Палітыка саступак камуністычнаму блоку дасягнула апагею пры прэзідэнтах Кэнэдзі і Ніксане. Пытаньне аб савецкіх злачынствах, учыненых падчас і пасьля Другой сусьветнай вайны, перастала цікавіць Белы дом. Пастановы камісіі Кангрэсу, якія тычацца катынскага злачынства, былі здадзены ў архіў як тыя, што страцілі актуальнасьць».

***

Пасьля напісаньня і выданьня сваёй галоўнай кнігі Юзэф Мацкевіч пражыў яшчэ трыццаць пяць гадоў. Усе гэтыя гады ён працягваў працаваць як пісьменьнік і публіцыст – гэта значыць займаўся тым адзіным, што ўмеў рабіць і што рабіў добра. Ён не дажыў пяці гадоў да падзеньня камуністычнага рэжыму ў Польшчы і столькі ж – да таго моманту, калі будзе пастаўлена кропка ў справе дасьледаваньня Катынскай бойні і адказнасьць за гэта страшнае злачынства ляжа на тых, хто яго на самой справе рабіў.

Яшчэ да вызваленьня Польшчы ад улады камуністаў кнігі Мацкевіча, якія нелегальна пранікалі празь мяжу, карысталіся там рэпутацыяй «падпольных бэстсэлераў». Пасьля вяртаньня краіны на шлях цывілізаванага разьвіцьця пісьменьнік зацьвердзіўся ў сябе на радзіме ў якасьці класіка айчыннай літаратуры.

У Расеі ж, дзе ён нарадзіўся і правёў першыя гады свайго жыцьця, зь пісьменьнікам па імені Юзаф Мацкевіч справа ідзе так, што яго проста ніхто – ці амаль ніхто – не ведае. У Расіі да гэтага часу не выдадзена ні адзінай яго кнігі. Ні адзінай.

Зразумела, гэта не азначае, што ні адна кніга Мацкевіча ня была перакладзена і не была выдадзена на рускай мове. Была – і не адна. Цэлых тры, уключаючы галоўную – «Катынь». Але кожная зь іх была выдадзена мікраскапічнымі эмігранцкімі рускімі альбо польскімі выдавецтвамі – і ці трэба згадваць пра тое, што паколькі гэтыя выданьні выходзілі мізэрнымі накладамі, то даўным-даўно з'яўляюцца бібліяграфічнай рэдкасьцю.

Не ведаю, як вы, спадары расійскія выдаўцы, але я магу ахарактарызаваць такое становішча рэчаў толькі той самай фразай пісьменьніка Булгакава, якая ў кананічным выглядзе вымаўляецца голасам артыста Карцава: «Гэта нейкая ... ганьба». Ганьба – таму, што вы, спадары выдаўцы, замест таго каб выдаваць правільныя кнігі, выдаеце ўсякае лайно, у тым ліку і пахабные кніжонкі нягоднікаў, якія, карыстаючыся часовай беспакаранасьцю, нахабна фальсіфікуюць нашу з вамі гісторыю.

Цяпер, у дні трагічнай гадавіны – семдзесят пяць гадоў з часу прыняцьця Сталіным і ягонымі паслугачамі рашэньня аб ажыцьцяўленьні Катынскай бойні, – яны напэўна актывізуюцца. І зноў уся гэтая нэасавецкая шалупонь, якая і без таго ўжо чвэрць стагоддзя толькі тым і займаецца, што бесперапынна хлусіць, на розныя галасы пачне лямантаваць, што ніякай Катыні на самай справе не было. Гэта значыць была, вядома, была. Толькі не ў 1940-м, а ў 1941-м. І гэта не мы іх там пастралялі, а – немцы! немцы! немцы!! немцы!!! Таму што Сталін быў добры, а немцы – дрэнныя! Таму што Сталін так паступіць не мог, а немцы – маглі! Таму што Сталін прыняў Расію з сахой, а пакінуў з ядзернай бомбай! І – крывёй наліваюцца зенкі, і веерам ляціць ва ўсе бакі сьліна, і шчэрацца іклы...

Усе гэтыя Праханавы і Мухіны, Шаўчэнкі і Дарэнкі, Пруднікавы і Чыгірыны, Касалапавы і іншыя, з дазволу сказаць, швэды (ня блытаць з добрым народам, які насяляе адну з скандынаўскіх краін) – уся гэтая публіка дзейнічае, кіруючыся праславутай устаноўкай доктара Гебельса: «паклёпнічайце , партайгэноссэ, паклёпнічайце! Што-небудзь ды застанецца ... ». Але ўсе яны адчуваюць – дзе-то там, глыбока-глыбока ўнутры, дзе ў нармальнага чалавека жыве яго несьмяротная душа, а ў вампіраў і ваўкалакаў – адна толькі бяздонная, смактальная пустата, – што ход Гісторыі няўмольны і незваротны. І рана ці позна гістарычная справядлівасьць будзе ўспрымацца абсалютнай большасьцю псіхічна разумных жыхароў Расіі ў праўдзівым, а не ў фальсіфікаваным выглядзе. А паганымі кніжачкамі, якія пішуць хлусы-пропагандоны, гэтыя людзі будуць тапіць свае печы і каміны, каб паберагчы жывыя дрэвы ў лесе. І лес гэты будзе з не катынскіх, дзе карабельныя хвоі растуць на людской крыві – у прамым сэнсе гэтага слова.

Але для таго, каб гэта адбылося як мага хутчэй, трэба выкінуць на сьметнік друкаваную макулатуру з гэбельсаўскай фізіяноміяй на вокладцы, аднесьці туды ж зомба-скрыню і чытаць праўдзівыя кнігі. Такія, як тыя, што пісаў Юзаф Мацкевіч.

Дадатковая інфармацыя