За ўратаваньне Мэмарыялу - Беларускія пісьменьнікі перажылі чатыры хвалі тэрору

«Беларуская літаратура перажыла чатыры хвалі тэрору. Нідзе ў сьвеце такога не было »

Чацвер, 30 Красавік 2015. Навіны

У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году ў Менску ва ўнутранай турме НКВД былі расстраляныя 22 беларускіх літаратара. На фота маладыя літаратары ў Мінску: Алесь Дудар, Васіль Коваль, Аркадзя Мардвілка, Ізраелю Плаўнік, Вішнеўская, Мікола Нікановіч, Зінаіда Бандарына, Ілары Авечку. Роўна палова была рэпрэсаваная.

«Беларуская літаратура перажыла чатыры хвалі тэрору. Нідзе ў сьвеце такога не было »

Пра тое, якія яшчэ страты панесла наша літаратура, мы гаварылі з паэтам і дасьледчыкам літаратуры, адным з укладальнікаў кнігі « Расстраляная літаратура » Міхасём Скоблай.

– Гэта самая страшная кніга ў беларускай літаратуры. Думаю, беспрэцэдэнтная яна і ў літаратуры сусьветнай. Прызнаюся, калі мы складалі яе з галоўным рэдактарам « Беларускага кнігазбору » Кастусём Цьвіркай і літаратуразнаўцай Лідзіяй Савік, я начамі не спаў, нібы сам апынуўся ў тым жудасным часе, – кажа Міхась Скобла.

– Што здарылася ў тую страшную ноч? У розных крыніцах называецца лічба 22 расстраляных літаратара, хтосьці называе і 100 …

– Розьніца ў лічбах тлумачыцца тым, што да сённяшняга дня застаюцца зачыненымі архівы КДБ. Колькі дакладна было расстраляна ў тую ноч, сказаць пакуль немагчыма. 22 імя – гэта тыя, пра каго мы дакладна ведаем. Да гэтага часу невядомая дата смерці вельмі многіх пісьменнікаў. Скажам, невядома, калі і дзе быў расстраляны Макар Краўцоў – аўтар знакамітай песні « Мы выйдзем шчыльнымі радамі », удзельнік I Усебеларускага кангрэса ў 1917 годзе. Невядомая дата сьмерці драматурга і паэта Леапольда Радзевіча.

За ўсю гісторыю чалавецтва такога масавага расстрэлу не было ў ніводнай літаратуры сьвету. Калі ў 1921 годзе бальшавікі за « неданясеньне » расстралялі Мікалая Гумілёва – гэта была падзея, успрымаецца як памылка, як страшнае непаразуменьне. Калі ў 1936 фалангістаў расстралялі Федэрыка Гарсія Лоркі, Еўропа была ў шоку. А тут працаваў сістэматычны канвэер смерці. Расстрэльвалі пагалоўна эліту беларускай нацыі. Падкрэсліваю – пісьменнікаў знішчалі менавіта за тое, што яны былі беларускімі пісьменнікамі. « нацдэм », « буржуазны нацыяналіст » – так гучалі абвінавачваньні. Падобны канвэер сьмерці дзейнічаў і ва Ўкраіне. 15 сьнежня 1935 там было расстраляна 15 выдатных пісьменнікаў. А ўсяго ў Украіне было знішчана каля 450 літаратараў. У нас, па падліках Леаніда Маракова, дарэчы, пляменніка згаданага Валерыя Маракова, – больш 400.

lit27 2

& Nbsp; А такім зрабіла Алеся Дудара турма (фота справа). Ён загінуў у 32 гады. Фота: з зборніка "Расстраляная літаратура".

– Але Украіна значна большая за Беларусь …

– Такім чынам, і страты былі не так адчувальныя? Але талент – зь'ява адзінкавая. І звычайная статыстыка тут непрыстасавальная. Хтосьці прыдумаў жахлівае вызначэньне: забойства аднаго чалавека – гэта трагедыя, а забойства тысяч – статыстыка. Не, забойства застаецца забойствам незалежна ад маштабаў. Падлічана, што ва ўсім Савецкім Саюзе было знішчана каля 2000 пісьменнікаў. Вось і падлічыце, якую долю ў гэтай лічбы складаюць беларускія і ўкраінскія літаратары. Практычна палова. Пры гэтым наша літаратура пацярпела больш за ўсё – было знішчана каля 90% тых, хто займаўся літаратурнай працай.

СЛОВА « ХАПУН » – БЕЛАРУСКАЕ

– 37-ы год – гэта кульмінацыя тэрору. А калі ён пачаўся?

– Першым расстралялі яшчэ ў 1920 годзе Фабіяна Шантыр. Ён быў бліскучым публіцыстам і — кароткі час – камісарам нацыянальных спраў ува Часовым рабоча-сялянскім савецкім урадзе Беларусі. Незадоўга да расстрэлу ён ажаніўся на Зосьцы Верас – будучай дзіцячай пісьменьніцы, рэдактаркі трох беларускіх часопісаў. І вось як разглядаць – Зоська Верас з расстраляным мужам рэпрэсаваная ці не? Па мне – безумоўна.

– Але масавыя арышты пачаліся крыху пазьней.

– Дасьледчыкі налічылі чатыры хвалі тэрору, што лішні раз падкрэсьлівае сістэмную палітыку савецкай улады па знішчэньні беларускай эліты. У 20-я гады, калі праводзілася палітыка беларусізацыі, усе паднялі галовы, праявілі сябе. І першая хваля — 1929-1931 гады — выкасіла менавіта іх. У 1930-м арыштавалі прыгожага паэта Уладзіміра Жылку. Яго не расстралялі, а, хворага на сухоты, саслалі ў Вятку на верную сьмерць, дзе ён і памёр у 1933-м. Паэта і перакладчыка Байрана і Шэксьпіра (з арыгінала) Уладзіміра Дубоўкі арыштавалі ў тым жа 1930-м. Прычым дзе? У Крамлі, дзе ён працаваў — быў перакладчыкам савецкіх законаў на беларускую мову. А Дубоўка быў арганізатарам літаб'яднаньня « Узвышша », дзе сабраўся колер нацыянальнай літаратуры. Янка Купала лічыў яго першым паэтам сярод плеяды маладых, якія праявілі сябе ў тыя гады.

lit27 3

Першага пралетарскага паэта Беларусі Цішку Гартнага ў засьценках НКУС давялі да вар'яцтва. Турэмнае фота справа. & Nbsp; Фота: са зборніка "Расстраляная літаратура".

– У гэтую хвалю трапіў і мой сваяк – Антон Баліцкі, які быў наркамам асветы Беларусі. Яго арыштавалі ў 1930 годзе, адправілі ў лагеры, а ў 1937-м расстралялі.

– « Дзядзька Баліцкі » – так з павагай называлі яго маладыя пісьменьнікі. Ён любіў літаратурную моладзь, дапамагаў у выданьні часопісаў. Другая хваля была адразу ж за першай – 1932—1934 гады.

– Гэты час знішчэньня стваральнікаў Інбелкульта (прадвесьніка Акадэміі навук. – Рэд.).

– І не толькі. Падабралі ўсіх, хто занадта актыўна праводзіў беларусізацыю: адкрываў навучальныя ўстановы, засноўваў часопісы, перакладаў на беларускую замежную класіку. Трэцяя хваля – пік рэпрэсій – 1937—1939 гады, калі расстрэльваць сталі сотнямі. Гэта быў самы сапраўдны дзяржаўны тэрор. Ён прадоўжыўся і ў 1939—1941 гадах, калі далучылі Заходнюю Беларусь. Амаль усіх « заходнебеларускіх » пісьменьнікаў адразу сталі лічыць « польскімі шпіёнамі ». Напрыклад, Натальлю Арсеньневу саслалі ў Казахстан. Гэта тады Янка Купала змрочна іранізаваў над Максімам Танкам, называючы яго « вызваленым братам ». Шмат з тых пісьменьнікаў, якія яшчэ да далучэньня перайшлі праз мяжу ў Савецкі Саюз, спахапіліся, ды было позна. Быў такі добры паэт Алесь Салагуб, які перадаў зь менскай турмы запіску: « Ня ўцякайце ў Савецкі Саюз, нас тут саджаюць у Нашы савецкія Турмы ». А ўжо пасьля верасьня 1939 выявіліся новыя « ворагі народа ». У іх ліку, да прыкладу, Антон Луцкевіч, чалавек незвычайнага таленту, арганізатар « Нашай нівы », прэм'ер Урада БНР.

Апошняя хваля была ўжо пасля заканчэньня вайны — 1944—1946 гады. Тады пачаўся адлоў так званых калабарацыяністаў. Падчас вайны ў Беларусі немцы праводзілі своеасаблівую культурную палітыку: ствараліся беларускія выдавецтвы, тэатр працаваў, падручнікі для беларускіх школ выходзілі 100-тысячнымі накладамі. У мяне ёсць « Беларуская граматыка для школ » Тарашкевіча, якая выдадзена ў 1943 годзе такім накладам. « Беларускі Правапіс » Язэпа Лёсіка таксама быў запатрабаваны ў такой колькасці. І Тарашкевіча, і Лёсіка расстралялі. Мала хто не патрапіў пад махавік рэпрэсій. Дарэчы, беларускае слова « хапун » увайшло і ў рускія слоўнікі. І гэта шмат аб чым кажа.

lit27 4

Класік беларускай літаратуры Максім Гарэцкі не дажыў 10 дзён да свайго 45-годдзя. Турэмнае фота справа. & Nbsp; Фота: з зборніка "Расстраляная літаратура".

Купалу зьберагла яго папулярнасьць

– Але нават у той страшны час заставаліся нейкія ключавыя фігуры на свабодзе … Іх нават партыя абчапляла ўзнагародамі і прэміямі.

– Чаму не арыштавалі Янку Купалу, Якуба Коласа? Планавалася знішчыць і іх, на чале прыдуманага ў нетрах ГПУ « Саюза вызваленьня Беларусі » хацелі паставіць менавіта Купалу. І яго цягалі па начах на допыты. Уявіце, да якога стану ён быў даведзены, што спрабаваў пакончыць з сабой. Яго перадсьмяротны ліст немагчыма спакойна чытаць: « Застрэліўся Маякоўскі, павесіўся Ясенін, відаць, І мне за імі дарога ». Гэты ліст – красамоўны дакумэнт эпохі, які сведчыць пра той жах, які тады адбываўся. Але ў гады беларусізацыі Купала быў пастаўлены на вельмі высокі п'едэстал. У кожнай дзяржаўнай установе, няхай гэта будзе сельсавет, школа або хата-чытальня, вісеў партрэт Купалы. Як яго ўзяць і расстраляць? Народ, у сьвядомасці якога Купала трывала заняў месца першага народнага паэта, ня зразумеў бы гэтага. І ўлады вырашылі паэта да пары да часу не чапаць і замест канчукі ўжылі пернік – падарылі яму гэты аўтамабіль з шафёрам-супрацоўнікам ГПУ, дачу на беразе Дняпра …

– А калі б Максім Багдановіч дажыў да гэтых гадоў, быў бы ў гэтым расстрэльным сьпісе?

– Думаю, так. Ён жа напісаў вялікі верш « Пагоня », а старажытны беларускі герб потым ператварыўся ў ярлык для абвінавачваньня ў нацыяналізме. Ды і сябраваў Багдановіч з тымі, хто быў расстраляны, з тым жа Вацлавам Ластоўскім, вершы яму прысьвячаў. Я яшчэ раз хачу падкрэсьліць – усе пісьменнікі якія падвергліся тэрору, былі ў росквіце сваіх талентаў. Напэўна, многія зь іх не пасьпелі напісаць свае галоўныя творы. Непераўзыдзены майстар прозы Максім Гарэцкі загінуў у 45 гадоў. Цудоўны лірык Уладзімір Хадыка – у 35 гадоў, невядома нават, дзе яго магіла. Недзе пад Уладзівастокам. Там яго бачыў у апошні раз Масей Сяднёў, якому пасьля вайны ўдалося выехаць у ЗША і які успамінаў, што Хадыка ў лягеры зашываў вершы ў каўнер сваёй курткі. Паўлюк Шукайла, беларускі футурыст, быў расстраляны ў 35 гадоў, Сяргей Дарожны таксама ў 35 гадоў. Валеры Маракоў – у 28.

КНІГІ, ЯКІЯ МЫ НІКОЛІ НЕ прачытаем

– Зьнішчалі не толькі саміх літаратараў, але і кнігі, рукапісы …

– Аляксандр Лукашук у сваёй кнізе « За кіпучай чэкісцкай працай » апублікаваў сьпіс гэтых кніг. Улетку 1937 ГалоўЛіт БССР выдаў сакрэтны сьпіс літаратуры для неадкладнага знішчэньня. У ім 421 пазіцыя, але кніг — значна больш. Справа ў тым, што там насупраць некаторых пісьменніцкіх прозьвішчаў напісана: выключыць усе кнігі. Ёсьць у тым спісе і імёны Купалы, Коласа, Багдановіча, нават паэма « Тарас на Парнасе » была прызнана шкоднай. Вы можаце знайсьці ў тым спісе і вашага сваяка наркама асветы Антона Баліцкага. Кнігі прадпісвалася здрабніць у макулатуру, але такіх спэцыяльных апаратаў не было. І кнігі проста спальвалі.

– А ці ёсьць творы, якія мы ніколі ўжо не прачытаем?

– Думаю, такіх нямала. Скажам, Міхасю Зарэцкаму ўдалося надрукаваць толькі фрагмэнт свайго рамана « Крывічы ». Потым аўтара разам з рукапісам арыштавалі. Зарэцкага ў 1937-м расстралялі, а куды падзеўся раман? Можа быць, яго таксама спалілі. Пасля арышту паэта Сяргея Астрэйкі зьнік рукапіс ягонай кнігі « Смарагд Крозіа », зьнікла паэма « Бенгалія », якую паэт чытаў сябрам. Ды што там казаць пра тыя страшныя гады. Гадоў дзесяць таму ў бібліятэцы былога палкоўніка КДБ Даніліка (служыў у Ваўкавыску) я знайшоў картку з апісаньнем рукапіснага зборніка лагерных вершаў Ларысы Геніюш. Яго ў архіве паэтессы няма, а ў архіў КДБ, куды я зьвяртаўся, мяне не пусьцілі. Засталіся творы расстраляных паэтаў не толькі на паперы. Мікола Хведаровіч, якому пашчасьціла вярнуцца з ГУЛАГа, у турме « амэрыканцы » ўбачыў выдрапаныя на сьцяне радкі Міхася Чарота: « Прадажных здрайцаў ліхвяры / мяне заціснулі за краты. / Я прысягаю вам, сябры, / мае палі, мае бары. / Паверце, я не вінаваты! »

– Якім катаваньням яны падвяргаліся, нават страшна ўявіць …

– Мы ў анталогіі « Расстраляная літаратура » вырашылі спэцыяльна даць турэмныя здымкі. Ці можна ў гэтым закатаваным чалавеку пазнаць Цішку Гартнага – пісьменніка і старшыню першага савецкага ўрада Беларусі? Ён быў даведзены да вар'яцтва, а потым у Магілёўскай псіхлячэбніцы яго проста прыдушылі. Максім Гарэцкі, 45-гадовы мужчына, выглядае як дзед. Погляд перадае, што перажыў чалавек у засьценках.

– Нашыя літаратура, таварыства, нацыя змаглі перажыць гэтыя страты? Можа быць, тое, што беларусы масава не гавораць на роднай мове, не чытаюць беларускіх кніг, і ёсьць вынік гэтага тэрору?

– Безумоўна, тыя сумныя падзеі адбіліся ў падсьвядомасьці беларусаў. Калі б не было таго сістэматычнага і спланаванага ў Маскве тэрору, тых жудасных расстрэлаў, тысяч вядомых і невядомых магіл, у нас была б зусім іншая краіна. У 30-я гады былі зьнішчаны амаль усе пасіянарныя асобы, якія, у прынцыпе, і адказвалі за развіцьцё народнай самасьвядомасьці. А такіх асоб у любым грамадстве – не больш за 10 адсоткаў. Але менавіта яны рухаюць грамадства наперад. Калі адсекчы галаву, як можа выжыць ўвесь арганізм? Але беларусы выжылі, і ў гэтым мне бачыцца Божы промысел, невынішчальная сіла, якая і ў ХХІ стагоддзі на нашым баку. Для беларусаў тыя рэпрэсіі былі амаль сьмяротныя. Але прайшоў час, і з'явіліся новыя пакаленьні пісьменнікаў, мастакоў, тых, пра якіх кажуць: пацалаваў пры нараджэньні Богам. Немагчыма жыцьцёвую энэргію зьнішчыць, каб усё зьнікла без сьледу. Значыць, мы сёньня павінны напісаць тое, што не было напісана ў 30-я гады. А выжыве літаратура – выжыве і мова, выжыве і народ.

Надзея Белахвосьцік, « Камсамольская праўда ў Беларусі »

Дадатковая інфармацыя