За ўратаваньне Мэмарыялу - Віталь Жук - Польскі фактар у палітычных рэпрэсіях у БССР (1937 - 1938)

Віталь Жук: Польскі фактар у палітычных рэпрэсіях у БССР (1937 - 1938 гг.)

Нядзеля, 22 Сакавік 2015. Чорная Кніга Сталінізму, Навіны

Рэпрэсіўная палітыка, якая праводзілася ў адносінах да часткі польскага насельніцтва СССР (БССР) у 1920-30-е гг., зь’яўлялася, з аднаго боку, вынікам класавага падыходу да найболей заможных пластоў савецкага грамадства, а зь іншай, сьледствам у цэлым канфрантацыйных узаемаадносін Савецкага Зьвяза і Польшчы ў міжваенны пэрыяд. Аж да восені 1939 г. савецкае кіраўніцтва лічыла Польшчу плацдармам, які выкарыстоўвалі буйныя эўрапейскія дзяржавы для магчымага нападу на савецкую дзяржаву.

Галоўнай крыніцай ваеннай небясьпекі для краіны Саветаў з 1921 па 1934 гг. лічыліся дамінуючыя дзяржавы пост-Вэрсальскай Эўропы і іх усходнеэўрапейскія хаўрусьнікі. Аднак і сама па сабе Польшча ўспрымалася як патэнцыйная пагроза бясьпекі СССР. План разгортваньня Чырвонага Войска ў выпадку вайны на Захадзе, які дзейнічаў з сярэдзіны 1920-х гг., зыходзіў з перадумовы адначасовага выступу супраць СССР Польшчы і Румыніі, якія маглі разьлічваць на пастаўкі вайскоўцаў, матэрыялаў і ўзбраеньня з боку Францыі, Чэхаславаччыны і Вялікай Брытаніі. Бадай такі падыход захоўваўся да сярэдзіны 1930-х гг.

Другая фаза савецкага апэратыўнага планаваньня на заходнім тэатры вайсковых дзеяньняў (1935 г. - жнівень 1939 г.) азначалася засяроджваньнем увагі на Нямеччыне як галоўным агмені ваеннай пагрозы, прычым Польшча разглядалася як стратэгічны хаўрусьнік Нямеччыны. Асноўны сцэнар прадугледжваў, што супраць СССР выступяць злучаныя сілы Нямеччыны, Польшчы, Эстоніі і Фінляндыі. Да ліку магчымых хаўрусьнікаў Нямеччыны былі аднесеныя таксама Румынія і Латвія [1, з. 186, 187, 191].

Замежнапалітычнае становішча другой паловы 1930-х гг. Сталін ацэньваў як прадваенны перыяд [2, з. 41]. Як дзейнічаць у падобнай сітуацыі падказваў яго папярэдні досьвед. Яшчэ ў 1927 г. забойства ў Польшчы ўпаўнаважанага прадстаўніка СССР П.Л. Войкова паслужыла для Сталіна падставай "для поўнага разгрому манархічных і белагвардзейскіх суполак ва ўсіх частках Савецкага Саюзу ўсімі рэвалюцыйнымі мерамі". Ставячы гэтую задачу перад органамі ОГПУ, Сталін каротка тлумачыў: "Гэта патрабуе ад нас задача ўмацаваньня свайго ўласнага тылу" [3, з. 133]. Тую ж думку ён паўтарыў у шыфроўцы Молатаву і іншым чальцам Палітбюро 14 чэрвеня 1927 г.: "…Курс на тэрор … ёсьць адчыненая падрыхтоўка вайны. У сувязі з гэтым цэнтральная задача складаецца зараз у ачышчэньні і ўмацаваньні тылу…" [4, з. 11].

Дакумэнты пацьвярджаюць, што Сталін трымаўся гэтай лініі і ў пэрыяд масавай калектывізацыі. Аб гэтым, у прыватнасьці, сьведчыць пастанова ЦК ВКП(б) "Аб Украіне і Беларусі", прынятая апытаньнем чальцоў Палітбюро 11 сакавіка 1930 г. Савецкае кіраўніцтва засьцерагалася, "…што ў выпадку сур'ёзных кулацка-сялянскіх выступаў у правабярэжнай Украіне і Беларусі, асабліва ў сувязі зь якімі павінна адбыцца высяленьне з прымежных раёнаў польска-кулацкіх контррэвалюцыйных і шпіёнскіх элемэнтаў, польскі ўрад можа пайсьці на ўмяшаньне…" [3, з. 235]. "Ваенная трывога" 1930 г. агаліла галоўнае - унутраную крыніцу перманентнага страху савецкага кіраўніцтва перад вонкавым сутыкненьнем: яно баялася, што грамадскі крызіс усярэдзіне краін справакуе інтэрвенцыю, што масавыя пратэсты ў заходняй частцы СССР створаць умовы для ўмяшаньня замежных вайскоўцаў [5, з. 32].

Адчуваньне вайны, якое насоўваецца ў другой палове 1930-х гг., страх Сталіна перад "пятай калонай" і яго паданьне аб "варожым асяродзьдзі" капіталістычных краін спрыялі таму, што нацыянальнасьці гэтых дзяржаў, якія пражывалі ў СССР усьведамляліся як патэнцыйная "база замежных выведак" [2, з. 37; 6, з. 5-6; 7, з. 194, 196-198].

Банноўка. Казахская ССР. Палякі, дэпартаваныя 13 красавіка 1940 году
Банноўка. Казахская ССР. Палякі, дэпартаваныя 13 красавіка 1940 году з Надворняй (Станіслаўскае ваяводства) у паселішчы Банноўка і Каракоп

У тым, што сярод ахвяр масавых рэпрэсій 1930-х гг. значную частку склалі палякі і людзі, абвінавачаныя ў сувязях з Польшчай, істотную ролю згуляў польскі фактар. Яго складнікамі элемэнтамі зь'яўляліся, з аднаго боку, сумежная з Савецкай дзяржавай на заходняй мяжы варожая буржуазная Польшча, а зь іншай, наяўнасьць у Савецкай краіне, у тым ліку і ў БССР, жыхароў польскай нацыянальнасьці. Пасьля канчатка польска-савецкай вайны органы ВЧК-НКУС глядзелі на іх як на магчымы кантынгент для шпіёнскай дзейнасьці ў тылах Савецкай дзяржавы. І трэба сказаць, не без падставы. Польская спэцслужба - 2-гі аддзел Генэральнага (Галоўнага) штаба Войска Польскага - праводзіла актыўную выведвальную дзейнасьць па выяўленьні вайсковага патэнцыялу і іншай сакрэтнай інфармацыі, як у прымежных, так і ў глыбінных рэгіёнах Савецкага Зьвяза [8, з. 10; 9; 10, з. 49, 50; 11, з. 90, 91; 12, з. 77, 78-88, 127-128; 13; 14, з. 67-70; 15; 16; 17; 18; 19; 20; 21; 22]. Прычым у прымежных савецкіх рэспубліках, асабліва ў 1920-е гг., шырока прыцягваліся да агентурнага вербаваньня менавіта мясцовыя палякі [23, л. 1, 10, 11; 24, л. 1-8]. Польская выведка ўмела выкарыстала іх у сваіх інтарэсах.

Аналагічную працу ў адносінах да Польшчы праводзілі і выведвальныя службы СССР. Так, 29 чэрвеня 1934 г. Замежны аддзел ОГПУ накіраваў Сталіну паведамленьне польскай агентурнай крыніцы аб міжнародных справах у Эўропе. Закранаючы пытаньне польска-германскіх адносін, агент апавяшчаў, што паміж гэтымі краінамі існуе дамова "ні ў якім разе не дапусьціць да вайсковага зьвязу паміж СССР, з аднаго боку, і Францыяй з Малой Антантай, з іншага…". У адваротным выпадку Польшча магла парваць хаўрусныя адносіны з Францыяй і "адчынена скласьці польска-германскі вайсковы абарончы зьвяз…".

Паведамлялася таксама, што Гітлер цалкам падзяляе пункт гледжаньня Пілсудскага ў "рускім пытаньні", г.зн. палітыку драбненьня Расеі.

Агент інфармаваў, што ў Эўропе і Азіі, па меркаваньні польскіх кіравальных кругоў, утварыліся тры групы краін:

1) Нямеччына, Польшча, Італія, Вугоршчына, Японія (агрэсіўная група);

2) Францыя, Малая Антанта, СССР (абарончая група);

3) Ангельшчына і частка малых дзяржаў Эўропы (нэўтральная група).

У гэтай сувязі замежнапалітычная лінія Гітлера і Пілсудскага ўяўлялася ў наступным выглядзе: Польшча і Нямеччына будуць дамагацца таго, каб адарваць Францыю ад СССР, улучыўшы ў першую групу дзяржаў Францыю і Румынію.

Выснова агента была несуцяшальная: "…магчымасьць інтэрвэнцыі супраць СССР ніколі не вымалёўвалася ў гэтак рэальным выглядзе, як у цяперашні час" [3, з. 533, 535, 537, 539-541].

Варта сказаць, што германскай агрэсіі асьцерагаліся не толькі на ўсходзе, але і на захадзе Эўропы. Мілітарызацыя нацысцкай Нямеччыны ў сярэдзіне 1930-х гг. і яе рэваншысцкія планы спрыялі зьмене палітычнай атмасфэры ў Францыі. Гэта дало магчымасьць Маскве інтэнсіфікаваць кантакты з Парыжам, вынікам якіх стала дамова аб узаемадапамозе паміж двума краінамі, падпісаная 2 траўня 1935 г. Аднак далей гэтага справа не пайшла. Разыходжаньне паміж СССР і Францыяй па пытаньнях міжнароднай палітыкі, адсутнасьць вынікаў іх двухбаковых перамоў аб стварэньні ваеннай канвенцыі прывялі да астуджэньня савецка-французскіх адносін, пачынаючы з траўня 1937 г. [25, з. 309-312; 26, з. 188-189, 465-466, 498, 549, 766, 775; 27, з. 88-89, 703-704]

Тады жа рэзка павялічыўся струмень парушальнікаў дзяржаўнай мяжы СССР на заходнім кірунку. Калі ў красавіку на савецка-польскай і савецка-румынскай межах было затрымана 25 чалавек, то ў траўні - 50, у чэрвені - 87. Прычым рост парушальнікаў дзяржаўнай мяжы адбываўся дзякуючы асобам, якія выконвалі адмысловыя даручэньні, што прайшлі адмысловую (выведвальную) падрыхтоўку [28, з. 10-11].

Кульмінацыйны момант наступіў у ліпені 1937 г., калі начальнікі генэральных штабоў Польшчы і Румыніі па ініцыятыве сваіх урадаў склалі дамову, у адпаведнасьці зь якой, у выпадку вайны з СССР, Польшча абавязалася выставіць 350 тысяч, а Румынія - 250 тыс. салдат. Было вырашана, што калі ў іх руках апынецца ізноў набытая тэрыторыя, то яна будзе падзеленая паміж імі: вобласьці да поўдня ад лініі Віньніца - Кіеў - р. Дзясна, уключаючы Адэсу, адыдуць да Румыніі, а да поўначы ад гэтай лініі, уключаючы Ленінград, - да Польшчы [27, з. 431-432]. Па выведвальных каналах інфармацыя аб гэтым неўзабаве дайшла да сталінскага Палітбюро і НКЗС. З пункту гледжаньня савецкіх інтарэсаў, гэта быў новы варыянт "старога плану стварэньня антысавецкага блока на заходняй мяжы СССР" [27, з. 283].

Хоць вонкавы фактар - пагаршэньне міжнароднага становішча СССР і ўзрастаньне напружанасьці на заходняй мяжы - згуляў немалаважную ролю ў нагнятаньні становішча ўсярэдзіне Савецкай дзяржавы, усё ж ня ён зь'яўляўся дамінуючай падставай, з-за якой пачаліся ўлётку 1937 г. масавыя рэпрэсіі супраць палякаў. На наш погляд, першапрычынай гэтаму паслужыў унутраны фактар - палітычны крызіс у савецкім грамадстве. Аргумэнтам можа служыць наступны факт.

Наркам унутраных спраў СССР Н.І. Яжоў (1895-1940)

Прыкладна за паўгода да стварэньня новай ваеннай канвэнцыі паміж Польскай рэспублікай і Румынскім каралеўствам, 16 студзеня 1937 г. Народны камісар унутраных спраў СССР Н.І. Яжоў накіраваў Генэральнаму сакратару ЦК ВКП(б) Сталіну падрабязнае паведамленьне аб арышце 29 сьнежня 1936 г. аднаго з лідэраў кампартыі Польшчы і чальца ВКП(б) з 1920 г. акадэміка Т.Ф. Домбаля. Заключныя радкі згаданага дакумэнта абвяшчалі: "Лічу, што з арыштам Домбаля, Пугачоўскага і асоб, якія фігуруюць у паказаньнях Домбаля, мы прыступаем да разгрому найбуйнай у Зьвязе польскай дывэрсійна-тэрарыстычнай і шпіёнскай рэзідэнтуры" [29, з. 41, 43].

Чэрвеньскі (1937 г.) пленум ЦК ВКП(б), па задумах Сталіна, закліканы быў канчаткова здушыць супраціў палітычнаму тэрору ўнутры ЦК і стварыць становішча для правядзеньня масавых рэпрэсій. Удзельнікам пленума, які адбыўся 23-29 чэрвеня, былі раздадзеныя "матэрыялы" НКУС, якія выкрывалі "агульную карціну змовы" у СССР і "пэўную антысавецкую дзейнасьць выкрытых фашысцкіх груп". У ліку 13 "найгалоўных" груп, якія ўзгадваліся ў плане дакладу Яжова, была і "…шпіёнская арганізацыя ПАВ, на чале з Уншліхтам, Лаганоўскім, Далецкім і іншымі" [30, з. 10; 4, з. 29, 306, 599].

Ёзаф Станіслававіч Уншліхт (1879-1938)

Вядома, што І.З. Уншліхт, якому органы НКУС прыпісалі кіравальную ролю ў справе "ПАВ", быў арыштаваны 11 чэрвеня 1937 г. [31, з. 332], а праходзіў па той жа "справе" Месінг - 15 чэрвеня [32, з. 73]. Варта адзначыць, што да сярэдзіны паказанага месяца цэнтральная справа "ПАВ" яшчэ знаходзілася ў падрыхтоўчай стадыі, а яго першы варыянт быў аформлены паміж 15 і 23 чэрвеня.

16 ліпеня 1937 г. адбылася нарада Н.І. Яжова з начальнікамі УНКВД, на якім абмяркоўвалася пытаньне аб правядзеньні масавых рэпрэсій супраць "кулакоў і крымінальнікаў". Яжоў пацьвердзіў прысутным, што да згаданых у дырэктыве № 266/15545 ад 3 ліпеня 1937 г. "кулакоў і крымінальнікаў" у наступным будуць дададзеныя новыя катэгорыі грамадзян: харбінцы, палякі, немцы… [4, з. 602]

У адпаведнасьці з пастановай Палітбюро ЦК ВКП(б) ад 9 жніўня 1937 г., Яжоў падпісаў двума днямі пазьней загад НКУС СССР № 00485, у якім даў усталёўку пэрыфэрыйным органам пачаць шырокую апэрацыю, накіраваную да поўнай ліквідацыі мясцовых арганізацый "Польскай арганізацыі вайсковай". У загадзе паказвалася:

"Арышту падлягаюць:

а) Выяўленыя падчас сьледстваў і да гэтага часу ня знойдзеныя найактыўныя чальцы ПАВ па прыкладаемым сьпісе;

б) усё пакінутыя ў СССР ваеннапалонныя польскага войска;

в) перабежчыкі з Польшчы, незалежна ад часу пераходу іх у СССР;

г) палітэмігранты і палітабменныя з Польшчы;

д) былыя чальцы ППС і іншых польскіх антысавецкіх палітычных партый;

е) найболей актыўная частка мясцовых антысавецкіх нацыяналістычных элемэнтаў польскіх раёнаў".

Усіх, хто праходзіў па паказаньнях арыштаваных, у адпаведнасьці з загадам, загадвалася "неадкладна арыштаваць" [31, з. 320-321].

Мапа дэпартацыі польскага насельніцтва ў СССР
Мапа дэпартацыі польскага насельніцтва ў СССР

Зь гістарычнай літаратуры вядома, што справа "ПАВ" разьдзімалася на аснове сьледчых паказаньняў. Асобы, асуджаныя па дадзенай "справе", пасьля былі рэабілітаваныя, а гэта значыць, што ў яго аснове ляжалі фальсіфікаваныя матэрыялы, а не рэчыўныя доказы рэальнага шпіянажу.

У зачыненым лісьце ГУГБ НКУС СССР № 59098 ад 11 жніўня 1937 г., накіраваным у пэрыфэрыйныя органы наркамата разам з згаданым загадам, паведамлялася аб выкрыцьці асноўнай дывэрсійна-шпіёнскай сеткі польскай выведкі ў СССР, існавалай у выглядзе так званай Польскай арганізацыі вайсковай. Цэнтр яе нібы знаходзіўся ў Маскве. Але асабліва моцны ўплыў ПАВ прыпісваўся памежным раёнам БССР і УССР. У лісьце падрабязна асьвятлялася шпіёнская дзейнасьць ПАВ, якую "выяўлялі" у апараце Камінтэрна, НКЗС, НКУС, ПСЧА (“РККА” – рас.), абароннай прамысловасьці, транспарце і сельскай гаспадарцы. У вышэйзгаданым лісьце ГУГБ гаварылася таксама аб тым, што ПАВ усталявала ў БССР сувязі з арганізацыяй "беларускіх нацыянал-фашыстаў", "трацкісцкім падпольлем" і "антысавецкай арганізацыяй правых" [4, з. 599].

Да таго часу ў Беларускай ССР дзейнічала брыгада правяральных з Масквы на чале з намесьнікам старшыні КПК пры ЦК ВКП(б) Я.А. Якаўлевым і загадчыкам ОРПО ЦК ВКП(б) Г.М. Маленковым. На пленуме ЦК КП(б)Б, які праходзіў 29 ліпеня 1937 г., імі была дадзеная дырэктыва аб выкрыцьці ў рэспубліцы ворагаў народа сярод партыйных і савецкіх працаўнікоў [33, л. 132].

Пленум ЦК КП(б)Б стаў прадвесьнікам будучых масавых рэпрэсій у рэспубліцы. Ужо на самім пленуме з партыі былі выключаныя як палітычна нядобранадзейныя некаторыя дэлегаты. Сярод іх апынуўся і Карл Антонавіч Дамброўскі, паляк па нацыянальнасьці, які ў 1933-1937 гг. працаваў першым сакратаром Дзяржынскага райкама партыі [33, л. 132]. Праз два дні пасьля пленума Дамброўскі быў арыштаваны. Пастановай наркама ўнутраных спраў СССР і пракурора СССР ад 25 кастрычніка 1937 г. яго прысудзілі да вышэйшай меры пакараньня і праз два дні расстралялі. У 1956 г. Дамброўскі быў рэабілітаваны [34, з. 19-20]. Судовыя органы ўсталявалі, што палітычны перасьлед Дамброўскага зь’яўлялася справай не выпадковай. Яшчэ за дзень да пленума ЦК КП(б)Б, 28 ію-ля 1937 г., на паседжаньні Бюро ЦК КП(б)Б па ініцыятыве прыбылага з Масквы Якаўлева абмяркоўвалася пытаньне "Аб ліквідацыі палітыкі паланізацыі Беларусі". Былое кіраўніцтва рэспублікі было абвінавачана ў правядзеньні шкодніцтва ў нацыянальнай палітыцы. У прыватнасьці, яму ставілася ў віну ўсталёўка на гвалтоўнае навучаньне польскай мове беларускіх дзяцей, а таксама садзейнічаньне арганізацыі польскага раёна з пераважнай большасьцю беларускага насельніцтва.

У выніку Бюро ЦК КП(б)Б прызнала неабходным:

1) ліквідаваць Дзяржынскі нацыянальна-польскі раён;

2) польскія сельсаветы перавесьці на беларускае справаводства ў двухтыднёвы тэрмін… [35, л. 55, 56].

Першыя вынікі аб правядзеньні "польскай" апэрацыі сталі вядомыя ўжо 22 жніўня 1937 г., калі на паседжаньні Бюро ЦК КП(б)Б абмяркоўваўся даклад партыйнай камісіі аб ліквідацыі Дзяржынскага раёна. Першы сакратар ЦК КП(б)Б А.А. Ваўкоў па гэтай падставе заявіў: "…Прыняць да ўвагі паведамленьне НКУС аб чыстцы Дзяржынскага раёна, што арыштавана да 200 чалавек польскіх шпіёнаў, дывэрсантаў, што да 27 жніўня ачыстка Дзяржынскага раёна ад усякіх польскіх элемэнтаў у асноўным будзе скончаная" [36, л. 17].

Ажыцьцяўлёны ў сельскай мясцовасьці палітычны тэрор выклікаў сярод асобных груп калгасьнікаў былога Дзяржынскага раёна разгубленасьць і панічную боязь органаў НКУС [37, л. 270-271].

Адной з першых ахвяр "польскай" апэрацыі ў рэспубліцы стаў былы адказны працаўнік Палітбюро ЦК КП(б)Б, паляк па нацыянальнасьці, Ян Янавіч Вонсак. Арыштаваны 31 траўня 1937 г., ён быў ілжыва абвінавачаны ў тым, што ў 1920 году яго завербавала польская дефензіва , па заданьні якой ён нібы пракраўся ў Кампартыю для правядзеньня "контррэвалюцыйнай працы". Рашэньнем тройкі НКУС БССР ад 25 жніўня 1937 г. па артыкулах 68, 72, 76 Крымінальнага кодэкса БССР Я.Я. Вонсака прысудзілі да вышэйшай меры пакараньня [38, л. 13].

9 верасьня 1937 г. памагаты наркама ўнутраных спраў БССР Жаброў і намесьнік начальніка 3 аддзела УГБ НКУС БССР Гепштэйн накіравалі ў ЦК КП(б)Б "Зводку аб настроях насельніцтва БССР, у сувязі з арыштамі контррэвалюцыйных элемэнтаў з асяроддзя палякаў" [37, л. 271]. Прыводныя ў ёй выказваньні "шырокіх мас працаўнікоў гарады і вёскі" цікавыя тым, што самі палякі неадназначна ацэньвалі масавыя арышты ў БССР.

Так, калгасьнік Межэвіч з калгасу "Чырвоны будаўнік" Аршанскага раёна ўхваляльна выказваўся аб праводжаных у краіне рэпрэсіях: "Я вельмі задаволены разгромам шпіёнаў, дывэрсантаў і шкоднікаў калгаснага будаўніцтва, але, па-мойму, гэтага разгрому яшчэ мала. Трэба яго патроіць. Толькі крывёй і жалезам можна будзе зьнішчыць шпіёнаў і шкоднікаў, якія распладзіліся" [37, л. 266].

Падобныя меркаваньні суправаджаліся значным ростам актыўнасьці некаторай часткі насельніцтва ў справе выяўленьня "контррэвалюцыйных элемэнтаў" і выкрыцьці іх "злачыннай дзейнасьці". У органах НКУС БССР у той час адзначаўся вялікі прыток даносаў [37, л. 266].

Сярод чальцоў сем'яў рэпрэсаваных пераважала меркаваньне, што арыштоўваюць "нявінных" і "лепшых" людзей. Сярод гэтай катэгорыі савецкіх грамадзян нарастала раззлаванасьць.

Так, Разалія Пупко, пляменьніца арыштаванага менскага ксяндза, выяўляла абурэньне тым, што адбывалася: "Арыштавалі шмат людзей і спадзяюцца, што на гэтым справа супакоіцца. На арыштах далёка не ўедуць. Народ усё адно застанецца незадаволеным. Усюды людзі пакутуюць. Вось у Польшчы зусім іншае жыцьцё. Тамака не трэба кожную ноч думаць, што прыйдуць і арыштуюць, а тут нейкае самаўпраўства" [37, л. 266].

Вартаўнік менскай гарадской камунальнай гаспадаркі Феліцыян Бжэзоўскі неасьцярожна і з прыкрасьцю ўсклікаў: "Зараз гэтая набрыдзь - працаўнікі НКУС, губяць так шмат нявінных людзей, садзяць іх у турмы, кажуць, што яны ворагі народа, а ці можа быць, каб было гэтулькі ворагаў?!" [37, л. 268]

Органы НКУС фіксавалі сярод польскага насельніцтва рэспублікі панічны настрой і ў шэрагу выпадкаў намеру схавацца, з прычыны боязі арыштаў. Так, майстар ваг Драбовіч, паляк па нацыянальнасьці, казаў суразмоўцу-саксупу: "Зараз пачалі хапаць шмат людзей, тут небясьпечна жыць, таму я зьбіраюся зь’яжджаць адгэтуль, хоць бы ў Магілёў, тамака шмат лясоў і ў выпадку чаго - можна ў лесе пажыць" [37, л. 269].

Першапачаткова на ажыцьцяўленьне "польскага" загада адводзілася тры месяцы - апэрацыя пачалася 20 жніўня і павінна была скончыцца 20 лістапада 1937 г. Але тэрмін гэты стала падаўжаўся разам з тэрмінамі на правядзеньне іншых "апэрацый па нацкантынгентам" - спачатку да 10 сьнежня 1937 г., затым да 1 студзеня 1938 г., да 15 красавіка і, нарэшце, да 1 жніўня. Выключэньне склала Беларуская ССР, якой было дазволенае падоўжыць гэтыя апэрацыі да 1 верасьня 1938 г. [29, з. 550; 39, з. 30; 2, з. 43]

Загад № 00485 арыентаваў НКУС БССР рэпрэсаваць у рэспубліцы 7-8 тысяч чалавек. Аднак у выніку праведзенай акцыі і наступнага сьледства колькасьць рэпрэсаваных асоб у рэспубліцы да лета 1938 г. дасягнула больш 15 тысяч. І гэта яшчэ быў не мяжа [40, s. 113-114]

Калі ў рэпрэсіях 1937 г. галоўнай падставай для арышту па загадзе НКУС СССР № 00485 зь’яўлялася абвінавачваньне ў польскім шпіянажы [37, л. 173-176], то ў 1938 г. сама прыкмета прыналежнасьці да польскай нацыянальнасьці магла служыць ужо падставай для перасьледу і арышту асоб, падазраваных у шпіянажы. Аб гэтым, у прыватнасьці, сьведчаць пастановы Палітбюро ЦК ВКП(б) ад 31 студзеня , 23 сакавіка і 26 траўня 1938 г. [29, з. 468, 502]

У Беларускай ССР ходам "польскай" апэрацыі ў 1938 г. непасрэдна кіраваў начальнік 3-го (контрвыведніцкага) аддзела Кіраваньня дзяржаўнай бясьпекі НКУС БССР А.М. Гепштэйн [41, л. 6, 8, 9, 12].

Арышты людзей адбываліся, як правіла, па-за залежнасьцю ад наяўнасьці кампраматаў. Сыстэмай зь'яўлялася складаньне ілжывых даведак на арышт, у якіх паказвалася, што канкрэтная асоба падлягае арышту за антысавецкую дзейнасьць. Фактычных жа дадзеных на гэтую асобу ня мелася. Імкнучыся любым шляхам выканаць план па разнарадцы, Гепштэйн усталяваў строгі кантроль за агентурнымі данясеньнямі. Досыць было, каб у данясеньні паказвалася, што падазраваны зь’яўляецца па нацыянальнасьці палякам або выхадцам з Польшчы, як Гепштэйн тут жа накладваў рэзалюцыю "арыштаваць".

Да таго часу ў органах НКУС БССР быў усталяваны парадак, пры якім таго або іншага паляка маглі арыштаваць па адным толькі ўскосным (!) паказаньні падсьледнага, тады як звычайна патрабавалася не меней двух падобных паказаньняў, што, дарэчы сказаць, таксама зь’яўлялася самаўпраўнасьцю. Гэтая лінія прывяла да таго, што на месцах пры складаньні ордэра на арышт досыць было, каб чалавек меў польскае прозьвішча або імя. Часам пры ўсталяваньні дадзеных у графе "нацыянальнасьць" раённыя апэратыўныя працаўнікі НКУС адвольна пісалі "паляк", ведаючы, пры гэтым, што Менск абавязкова зацьвердзіць дадзеную санкцыю на арышт [41, л. 6, 7, 11, 12]. Так, у 1929 г. Кастусь Захаравіч Богуш праходзіў па "справе" як "беларус, з сялян", а па "справе" 1938 г. ён ужо "паляк, буйны кулак". Адвакат Рагачоўскага нарсуда Ф.А. Езерскі, пры арышце 12 студзеня 1938 г. быў запісаны беларусам, а 20 студзеня таго жа года ў прад'яўленым яму абвінавачваньні ён ужо паляк [42, з. 208, 212].

З восені 1937 г. да падсьледных сталі ўжываць у шырокім маcштабе метады фізічнага ўзьдзеяньня. Нярэдка яны насілі садысцкі характар, з прычыны чаго даволі часта мелі месца самаагаворы і выдуманыя паказаньні [41, л. 12, 13; 43, л. 7, 8, 11, 12, 120, 121; 44, л. 44, 45, 49, 57, 58; 45, л. 1-12; 46, л. 341-344; 47, л. 84-87; 48, л. 128-131; 49, л. 16-18].

У практыку НКУС БССР быў уведзены новы, адмысловы парадак асуджэньня - "альбомны". Супрацоўнікі кіраваньня НКУС на месцах па канчатку сьледства складалі даведкі на кожнага арыштаванага з прапановай аб прысудзе - растрэл або зьняволеньне ў выпраўленча-працоўны лагер на 5-10 гадоў. Даведкі, скамплектаваныя ў адмысловы сьпіс ("альбом"), падпісвалі, падтрымліваючы або карэктуючы прапанаваныя меры, начальнік Кіраваньня НКУС і мясцовы пракурор. Затым "альбом" накіроўваўся ў Маскву, дзе канчатковае рашэньне выносілі наркам унутраных спраў і пракурор СССР (Яжоў і Вышынскі). Пасьля гэтага сьпіс вяртаўся ў рэгіён для выкананьня прысудаў [2, з. 37].

Падаўжэньне кожны раз тэрміна масавай апэрацыі азначала толькі адно: дазваляўся спрошчаны парадак вядзеньня сьледства і вынясеньні прысудаў па "альбомам". Аднак Цэнтру ўсё цяжэй было "пераварваць" "альбомы", якія паступаюць з месцаў. Паміж адпраўкай "альбома" у Маскву і атрыманьнем яго назад сітавінай праходзіла некалькі месяцаў. Улетку 1938 г. у Маскве назапасілася "альбомаў" больш на 100 тысяч чалавек. Зь месцаў сыпаліся скаргі на перагружанасьць з прычыны гэтага турмаў, на дарагоўлю ўтрыманьня ўжо фактычна прысуджаных да растрэлу зьняволеных.

Не выключана, што менавіта па гэтым чыньніку 15 верасьня 1938 г. Палітбюро прыняло рашэньне адмяніць "альбомны парадак" асуджэньня і стварыць у кожным рэгіёне адмыслова для вынясеньня прысудаў па "нацкантынгентам" Адмысловыя тройкі, г.зн. па ўсім "альбомам", якія яшчэ не былі разгледжаныя. У склад "троек" уваходзілі толькі першыя асобы: мясцовы партыйны кіраўнік, пракурор, начальнік НКУС-КірНКУС. Рашэньні "троек" не патрабавалі сцьвярджэньня ў Маскве і прыводзіліся ў выкананьне неадкладна. Тэрмін іх дзеяньня быў вызначаны ў два месяца. Адмысловыя тройкі разглядалі "справы" толькі тых асоб, хто быў арыштаваны да 1 жніўня 1938 г. "Справы", заведзеныя пасьля гэтай даты, загадвалася перадаваць у суды, вайсковыя трыбуналы, Ваенную калегію Вярхоўнага суда СССР і Адмысловую нараду пры НКУС СССР [29, з. 549].

На аснове партыйнага рашэньня 17 верасьня 1938 г. быў выпушчаны загад НКУС СССР № 00606, а ў наступныя два тыдні з Цэнтра па рэгіёнах разаслалі ўсё неразгледжаныя "альбомы". Пры дарожна-транспартных аддзелах (ДТА) НКУС, якія існавалі пры ўсіх буйных чыгунках і прымалі самастойны ўдзел у правядзеньні нацыянальных апэрацый, "тройкі" не ствараліся, таму іх "альбомы" былі накіраваныя ў адпаведныя тэрытарыяльныя органы НКУС.

17 лістапада 1938 г. сумесная пастанова ЦК ВКП(б) і СНК СССР абвясьціла аб спыненьні ўсіх масавых апэрацый, а наступны загад НКУС СССР № 00762 ад 26 лістапада 1938 г., падпісаны ўжо новым наркамам Л. Берыя, адмяніў усе аператыўныя загады НКУС СССР 1937-1938 гг. і дырэктывы, выдадзеныя ў іх разьвіцьцё [29, з. 612-617, 661-662; 39, з. 30-31].

Другі Ўсесаюзны перапіс насельніцтва, праведзены ў ноч з 6 на 7 студзеня 1937 г., паказаў, што ў БССР на той час пражываў 119881 паляк [50, л. 2; 51, з. 4-5, 94]. Двума гадамі пазьней, па афіцыйных дадзеных трэцяга Ўсесаюзнага перапісу насельніцтва (студзень 1939 г.), іх колькасьць у рэспубліцы паменьшылася да 58380 [52, з. 7, 21, 70-71]. Розьніца выбыцьця склала 61501 чалавек.

У гэтай сувязі ўзьнікае пытаньне: колькі было рэпрэсавана палякаў у рэспубліцы за 1937-1938 гг.?

Як відаць з даведкі НКУС БССР "Аб выніках апэрацыі па польскай, нямецкай і латвійскай агентуры…", з жніўня 1937 г. па верасень 1938 г. у рэспубліцы было арыштавана па "польскай лініі" 21407 чалавек, з якіх 9196 былі палякамі [53, з. 55-56], што складала 42,9 % ад агульнай колькасьці. З гэтага можна скласьці, што атаясамляць паняцьце "паляк" і "польская апэрацыя" было б хібна.

Варта ўлічваць, што палякаў рэпрэсавалі не толькі па "польскай лініі", але і па іншых масавых апэрацыях НКУС. Так, "за ўвесь час апэрацыі" па "латышскай агентуры" сярод рэпрэсаваных 1459 чалавек палякаў было 56 [53, з. 56], т.е. 3,8 %.

У адпаведнасьці з загадам НКУС СССР № 00447 ад 30 ліпеня 1937 г., па ўсёй краіне, у тым ліку і Беларускай ССР, з жніўня 1937 г. праводзілася масавая апэрацыя па рэпрэсаваньні былых кулакоў, актыўных антысавецкіх і крымінальных "элемэнтаў". Як правіла, падсьледных па гэтай лініі вінавацілі ў антыкалгаснай агітацыі або стварэньні кулацкіх груповак. Гэтая апэрацыя не была нацыянальнай, але сярод рэпрэсаваных трапляліся і прадстаўнікі польскай нацыянальнасьці. Так, да вышэйшай меры пакараньня былі прысуджаныя: 26 жніўня 1937 г. - браты К.М. і Ф.М. Сьверж [54, л. 287-290]; 17 верасьня 1937 г. - І.Ф. Урублеўскі [55, л. 239-242]; 29 лістапада 1937 г. - І.А. Эдман і Ў.І. Шаўчэнка [56, л. 123-127]. Напярэдадні навагодняга сьвята, 31 сьнежня 1937 г., польцы Фране Пятроўне Станкевіч "паднесьлі падарунак", асудзіўшы яе на 10 гадоў выпраўленча-працоўных лагераў [54, л. 86-90, 260].

У 1937-1938 гг. па згаданай апэрацыі НКУС у рэспубліцы было асуджана больш за 25 тыс. чалавек [4, з. 387-388]. Колькі зь іх было палякаў, невядома. Але нават калі выказаць здагадку, што ўсе асуджаныя зь’яўляліся прадстаўнікамі польскай нацыянальнасьці (чаго быць, вядома, не магло), гэта ўсё адно не вырашае праблему.

Яшчэ 2 красавіка 1938 г. цыркулярам НКУС СССР № 65 быў усталяваны новы парадак указаньня нацыянальнасьці пры выдачы або абмене пашпартоў. Калі раней у пашпарце запісвалася тая нацыянальнасьць, да якой прылічаў сябе сам грамадзянін, то зараз вынікала зыходзіць выключна з нацыянальнасьці бацькоў, прад'яўляючы пры гэтым іх пашпарты або іншыя дакумэнты [39, з. 35-36]. Вядома, што ў той час фіксавалі толькі пашпарты гарадскога насельніцтва і жыхароў прымежных раёнаў [57, л. 9-11]. Палякі жа ў асноўным пражывалі ў сельскай мясцовасьці. Трохі іх заставалася і ў прымежных раёнах БССР. Застрашаныя масавымі рэпрэсіямі 1937–1938 гг., яны мелі поўную падставу хаваць сваю нацыянальнасьць. Тым больш што праведзеная ў той час у рэспубліцы палітыка інтэрналізацыі (русіфікацыі па выніку) гэтаму спрыяла.

Такім чынам, аналіз дэмаграфічнага зьмяншэньня польскага насельніцтва ў БССР у 1937-1938 гг. паказвае, што палякі рэпрэсаваліся не толькі па "польскай лініі", але і па іншых масавых апэрацыях НКУС. Аднак памяншэньне польскага насельніцтва ў рэспубліцы тлумачыцца, галоўным чынам, не гэтулькі рэпрэсіямі, колькі страхам савецкіх грамадзян польскай нацыянальнасьці зваць сябе палякамі падчас правядзеньня Ўсесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 г.

У 1920-е гг. палітычнае і ваеннае кіраўніцтва Савецкай дзяржавы лічыла буржуазную Польшчу найбольш верагодным супернікам на заходнім накірунку. Аднак з 1935 г. у аснову адзнакі вонкавай пагрозы былі пакладзеныя тэзы аб галоўнай небясьпецы са боку нацысцкай Нямеччыны і стварэньні нямецка-польскага блока, накіраванага супраць СССР. Захаваньне мяжы паміж Савецкім Зьвязам і Польшчай ў складзе яго верагодных супернікаў надавала ваеннай пагрозе са боку Нямеччыны сэнс непасрэднай небясьпекі.

На працягу ўсяго міжваеннага пэрыяду выведвальная дзейнасьць 2-го аддзела польскага Генеральнага (Галоўнага) штаба разглядалася ў СССР як рэальная пагроза яго дзяржаўнай бясьпекі. Прымежнае становішча БССР і наяўнасьць у гэтай рэспубліцы жыхароў польскай нацыянальнасьці прывяло да таго, што за гэтай катэгорыяй савецкіх грамадзян быў усталяваны сакрэтны палітычны кантроль. Польскі фактар стаў таксама неад'емнай часткай у рэпрэсіўнай палітыцы Савецкай дзяржавы. Падчас правядзеньня масавых рэпрэсій другой паловы 1930-х гг., галоўнай выявай, у 1938 году, шматлікіх палякаў, якія пражывалі ў БССР, неабгрунтавана асудзілі за польскі шпіянаж, паклаўшы ў аснову не гэтулькі класавы, колькі нацыянальная прыкмета. У сваёй большасьці іх крымінальныя справы зь’яўляліся фальсіфікаванымі.

"Польская апэрацыя", пачатак якой было пакладзена аператыўным загадам НКУС СССР № 00485 ад 11 жніўня 1937 г., зь’яўлялася сьледствам як абвастрэньні міжнароднага становішча ў Эўропе, так і палітычнага крызісу ў СССР, прычым унутраны фактар зь’яўляўся вызначальным.

 

Літаратура і крыніцы:

 

1. Кен, О., Рупасов, А., Самуэльэльсон Л. Швеция в политике Москвы. 1930-1950-е годы / О. Кен, А. Рупасов, Л. Самуэльэльсон. - М.: РОССПЭН, 2005. - 448 с.

2. Охотин, Н., Рогинский, А. Из истории "немецкой операции" НКВД 1937-1938 гг. // Наказанный народ: Репрессии против российских немцев / Н. Охотин, А. Рогинский; редкол.: А.Б. Рогинский [и др.]. - М.: Звенья, 1999. - С. 35-75.

3. Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД. Январь 1922-декабрь 1936. Документы / Междунар. фонд "Демократия"; сост. В.Н. Хаустов [и др.]. - М.: МФД: Материк, 2003. - 930 с.

4. Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927-1939. Документы и материалы. В 5 т. / Рос. акад. наук, Институт рос. истории; гл. ред. совет: В. Данилов [и др.]. - М.: РОССПЭН, 1999. - Т. 5 (1937-1939 гг.). Кн. 1 (1937 г.) / Редкол.: В. Данилов [и др.]. - 2004. - 645 с.

5. Кен, О.Н. Мобилизационное планирование в контексте внутренней политики и международного положения СССР 1927-1935 гг. / Автореф. дисс. … д-ра ист. наук: 07.02.00 / О.Н. Кен. - СП, 2004. - 36 с.

6. Материалы февральско-мартовского пленума ЦК ВКП(б) 1937 года // Вопросы истории. - 1995. - № 3. - С. 3-15.

7. Хлевнюк, О.В. Политбюро: Механизмы политической власти в 1930-е гг. / О.В. Хлевнюк. - М.: РОССПЭН, 1996. - 295 с.

8. Хаустов, В.Н. Из предыстории массовых репрессий против поляков. Середина 1930-х гг. / В.Н. Хаустов // Репрессии против поляков и польских граждан / Под ред. А.Б. Рогинского [и др.]. - М.: Звенья, 1997. - С. 10-21.

9. Pepłoński, A. Wywiad Polski na ZSSR 1921-1939 r. / A. Pepłoński – Warszawa, 1996.

10. Проблемы зарубежной архивной Россики: Сб. ст. / Федер. арх. служба России, Центр хранения соврем. документации; гл. ред. В.П. Козлов - М.: Информ.-изд.агентство "Рус. мир", 1997. - 199 с.

11. Рыбалкин, Ю. Операция "Х". Советская военная помощь республиканской Испании (1936-1939 гг.) / Ю. Рыбалкин - М.: Науч.-исслед. центр "АИРО-ХХ", 2000. - 152 с.

12. Свириденко, Ю.П., Ершов, В.Ф. Белый террор? Политический экстремизм российской эмиграции в 1920-45 гг. / Ю.П. Свириденко, В.Ф. Ершов - М.: Моск. гос. ун-т сервиса, 2000. - 198 с.

13. Гиленсен, В.М. В поединке с польской "двуйкой" победили советские "монархисты" / В.М. Гиленсен // Военно-исторический журнал. - 2001. - № 6. - С. 71-76.

14. Советско-польские отношения в политических условиях Европы 30-х годов ХХ столетия: Сборник статей / Рос. акад. наук, Институт российской истории; Польская акад. наук, Институт истории; редкол.: Ю.Л. Дьяков [и др.]. - М.: Наука, 2001. - 232 с.

15. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1683.

16. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1684.

17. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 2. - Д. 5960.

18. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 2. - Д. 5961.

19. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 2. - Д. 5962.

20. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 3. - Д. 1617.

21. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 3. - Д. 1683.

22. НАРБ. - Ф. 30. - Оп. 3. - Д. 1685.

23. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 264.

24. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1100.

25. Документы внешней политики СССР. - М.: Политиздат, 1973. - Т. 18 (1 января-31 декабря 1935 г.) / Министерство иностранных дел СССР; редкол.: Ю.В. Борисов [и др.]. - 720 с.

26. Документы внешней политики СССР. - М.: Политиздат, 1973. - Т. 19 (1 января-31 декабря 1936 г.) / Министерство иностранных дел СССР; редкол.: Г.К. Деев [и др.]. - 824 с.

27. Документы внешней политики СССР. - М.: Политиздат, 1973. - Т. 20 (январь-декабрь 1937 г.) / Министерство иностранных дел СССР; редкол.: Ф.П. Доля [и др.]. - 816 с.

28. Пограничные войска СССР 1929-1938. Сборник документов и материалов / Академия наук СССР, Институт истории СССР; Главное управление пограничных войск; Политическое управление пограничных войск; редкол.: П.И. Зырянов [и др.]. - М.: Наука, 1972. - 775 с.

29. Лубянка. Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Документы. 1937-1938 г. / Междунар. фонд "Демократия"; сост. В.Н. Хаустов [и др.]. - М.: МФД: Материк, 2004. - 734 с.

30. Роговин, В. Партия расстрелянных / В. Роговин - М., 1997. - 528 с.

31. Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. В 3 т. / Междунар. фонд "Демократия"; под общ. ред. А.Н. Яковлева. - М.: МФД, 2000. - Т. 1 (март 1953-февраль 1956). - 502 с.

32. Наумов, Л. Борьба в руководстве НКВД в 1936-38 гг. / Л. Наумов - М., 2003. - 102 с.

33. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 20. - Д. 161.

34. Правда истории: память и боль / Под общ. ред. Р.П. Платонова - Минск: Беларусь, 1991. - 432 с.

35. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 3. - Д. 470.

36. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 3. - Д. 427.

37. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1097.

38. НАРБ. - Ф. 15-п. - Оп. 4. - Д. 1109.

39. Петров, Н.В., Рогинский, А.Б. "Польская операция" НКВД 1937-1938 гг. / Н.В. Петров, А.Б. Рогинский // Репрессии против поляков и польских граждан / Под ред. А.Б. Рогинского [и др.]. - М.: Звенья, 1997. - С. 22-43.

40. Michniuk, W. Z historii represji politycznych przeciwko polakow na Bialorusi w latach trzydzistych / W. Michniuk // Polska - Białoruś, 1918-1945. zbiór studiów i materiałów / Inst. Hist. PAN. Stowarzyszenie Współpracy Polska - Wschód; pod red. nauk W. Balceraka. - Warszawa: Stow. Współpracy Polska - Wschód, 1994. - S. 112-120.

41. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1703.

42. Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Буда-Кашалёўскага раёна. У 2 кн. / Рэдкал.: Г.К. Кісялёў [і інш.]. - Мінск: БЕЛТА, 2001. - Кн. 1. - 446 с.

43. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1677.

44. НАРБ. - Ф. 4-п.- Оп. 21. - Д. 1398.

45. НАРБ. - Ф. 34.- Оп. 4. - Д. 16.

46. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 237.

47. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 270.

48. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 274.

49. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 294.

50. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 1360.

51. Всесоюзная перепись населения 1937 г. Краткие итоги / АН СССР, Институт истории СССР; под ред. Я.А. Полякова. - М., 1991. - 238 с.

52. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Основные итоги / Рос. акад. наук, совет по ист. демографии и ист. географии, Ин-т рос. истории, Упр. статистики населения Госкомстата; редкол.: Ю.А. Поляков [и др.] - М.: Наука, 1992. - 256 с.

53. Адамушка, У. Палiтычныя рэпрэсii 20-50-ых гадоў на Беларусi / У. Адамушка. - Мінск: Беларусь, 1994. - 158 с.

54. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 291.

55. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 290.

56. НАРБ. - Ф. 188. - Оп. 3. - Д. 273.

57. НАРБ. - Ф. 4-п. - Оп. 21. - Д. 829.

Дадатковая інфармацыя